|  VĂN
HỌC & NGHỆ THUẬT
Bùi
Giáng, thi sĩ kỳ dị - Kỳ 6: Nỗi ám ảnh Nguyễn Du
và Heidegger
Tiếp
theo những cuốn sách giới thiệu các tác giả cổ điển
Việt Nam, Bùi Giáng chuyển qua viết khá nhiều cuốn
sách về con người, tác phẩm và tư tưởng của các
nhà văn, nhà triết học phương Tây.
Đầu tiên là cuốn Tư tưởng hiện đại in năm 1960,
đề cập đến Gabriel Marcel, Karl Jaspers, Albert
Camus, Simone Weil, Paul Claudel, Saint Exupéry,
Jean Paul Sartre, André Malraux. Cuốn sách này thể
hiện một kiến thức uyên bác của tác giả, tuy Truyện
Kiều thứ thiệt, thơ giả Kiều do tác giả sáng tác,
thơ Tản Đà, thơ của nhiều nhà thơ khác được đưa
vào đây không ít.
Năm 1963, bộ sách 2 tập dày ngót ngàn trang Martin
Heidegger và tư tưởng hiện đại ra đời. Đây là một
cuốn sách vừa uyên thâm vừa kỳ lạ. Hãy đọc một đoạn
văn ở phần Lời tựa: "Đã là con người quay chong
chóng trên quả địa cầu tròn, có một ai không cảm
thấy mình là lá cỏ lá rêu mù sương lá lách, lau
cồn lìa kim dứt cải…Vậy phải biết nhắm hai con mắt
lại để làm một cái giây leo như Tố-Như leo khắp
mình mẩy Hoa Thi Đường Thi không chừa một chỗ".
Người đọc có cảm giác như ông nhảy phóc vào trong
tư tưởng của triết gia này và… quậy. Xin hãy đọc
đoạn văn sau đây nằm trong chương Martin Heidegger
và vấn đề hữu thể: "Người yêu ta xấu với người
/ Yêu nhau thì lại bằng mười phụ nhau / Nỗi niềm
tưởng tới mà đau / Hàng rào giun dế gặm sâu cẳng
gà / Con ơi học lấy nghề cha / Một đêm ăn trộm bằng
ba năm làm. Tại sao một đêm ăn trộm bằng ba năm
làm? Bằng ba năm hay bằng hai? Bằng hai hay bằng
bốn? Một đêm mà bằng bốn năm kia ư? / Nhiều quá?
– Mấy thì vừa? – Hai năm? Ít quá? – Vừa bằng là
ấy ấy ấy chính lààà BAAA. Và ta xin trở lại với
nguyên ý của nguyên tình nguyên mộng lụy CA DAO
LÀ MUÔN NĂM NGÀN ĐỜI VẠN ĐẠI NƯỚC VIỆT LÀ SƯƠNG
TUYẾT KIỀU ĐẠM IN PHA: Con ơi! Nhớ lấy lời cha.
Một đêm ăn trộm bằng ba năm làm. – Vâng. Con nhớ
lời cha. Tại sao nhớ? – Vì con có nghe. – Tại sao
nghe? – Vì con có thấy. – Thấy gì? – Thấy rõ ràng
lù lù trước mặt là… - Là gì? Là: Một đêm ăn trộm
bằng ba năm làm. – Ai ăn trộm? – Sartre ăn trộm
áo quần của Heidegger – Áo quần đẹp mới hay không?
Đẹp mới vô ngần. Nhưng… Nhưng sao? Nhưng than ôi!
Tại sao lại xảy ra cái chuyện này là cái nỗi nông
kỳ bí… - Kỳ bí như thế nào? Cái nỗi nông nông nỗi
gì? – Thưa rằng áo quần của Heidegger vốn của Heidegger
thì vốn của Heidegger mặc áo Heidegger coi ra rỡ
ràng thật đẹp là Heidegger rỡ ràng quắc thước là
hùng dũng Heidegger rạng vẻ cân đai Heidegger râu
hùm mày ngài Heidegger hàm én đồ sộ cả cười hàm
én Heidegger có nhìn đêm tế ngộ trông mặt là Heidegger
trông mặt cả cười với Kiều và Thúy và Tố và Như
và Nguyễn Du là ấy chính Heidegger đúng điệu thiên
tài vùng vẫy trong bấy nhiêu niên đáng lẽ từ thiên
thu làm nên kinh thiên động địa nếu gặp người từ
lâu tri kỷ là đúng điệu tri kỷ của Heidegger…".
Đoạn văn kiểu như vậy dài ngót cả mấy chục trang
sách. Đọc nó người ta thấy như bước vào một mê hồn
trận.
Trong hai tập sách dày hơn một ngàn trang này có
rất nhiều đoạn văn như thế. Không ai có thể biên
tập được những cuốn sách này. Bùi Giáng cũng biết
điều đó nên trong phần mở đầu một chương của cuốn
Tư tưởng hiện đại, Bùi Giáng viết: "Bài này
trước kia chúng tôi đăng ở tạp chí MAI, ký tên chung
với ông Hoàng Minh Tuynh. Ông Tuynh đã có nhã ý
muốn bày tỏ niềm thông cảm đối với tôi là một kẻ
xưa nay vốn chịu nhiều những hững hờ của độc giả.
Bùi Giáng, đó là một danh từ có âm hưởng lăng nhăng,
không gây được tin tưởng. Ông Tuynh đã chịu khó
bỏ giúp tôi những đoạn nào tôi viết quá trớn theo
điệu du côn của Sartre và loại hẳn những tiếng bê
bối lai rai là những tiếng tôi quen dùng".
Bùi Giáng đã cám ơn người biên tập cho ông trong
phần mở đầu đó. Có lẽ đây là người duy nhất biên
tập văn Bùi Giáng, và nhờ đó cuốn sách này trở nên
gọn gàng, ta có thể hiểu được một số nội dung mà
Bùi Giáng đưa ra. Nhưng bởi vì ông Tuynh là đồng
tác giả. Còn nếu biên tập viên thì không thể làm
được như ông Tuynh.
Có một số người Bùi Giáng nhắc lại mãi trong những
trang viết của mình như là một nỗi ám ảnh. Hình
bóng họ đã ăn sâu vào tiềm thức ông do những ấn
tượng mạnh mẽ lúc ban đầu. Khi bệnh tình bộc phát,
những hình bóng đó sẽ xuất hiện trở lại trong văn
thơ ông theo những cách khác nhau. Trên lĩnh vực
tri thức, đại thi hào Nguyễn Du và triết gia người
Đức Martin Heidegger được ông lặp lại nhiều nhất.
Khi bước vào con đường nghiên cứu, Bùi Giáng quan
tâm đến Nguyễn Du đầu tiên cùng với một số tác giả
cổ điển khác. Chúng ta nhớ lại, cuốn Một vài nhận
xét về Truyện Kiều và Truyện Phan Trần được ông
viết vào năm 1957 thật sáng trong mạch lạc. Kể từ
đó, thiên tài Nguyễn Du bắt dầu "nhập hồn"
Bùi Giáng. Ước tính có đến cả ngàn lần Bùi Giáng
nhắc tên Nguyễn Du. Trong thơ, trong văn, trong
giới thiệu tư tưởng và triết học, thậm chí cả trong
những bản dịch tiểu thuyết nước ngoài… đâu đâu ta
cũng bắt gặp hình bóng Nguyễn Du. Bùi Giáng còn
sáng tác nhiều bài thơ về Nguyễn Du. Một số bài
thơ khác không liên quan, thì ông lại đề tặng Nguyễn
Du.
Tuy nhiên, không phải như thế là Bùi Giáng sẽ dành
những câu chữ hay ho nhất để viết về "cố nhân"
của mình. Ngược lại, phần lớn những bài thơ viết
về Nguyễn Du đều rất cà rỡn. Ta hãy đọc vài đoạn
thơ Bùi Giáng viết về Nguyễn Du. Đây là một đoạn
trong bài Nhớ ông: "Nhớ hoài ông Nguyễn ông
Du / Ông Như ông Tố Điếu Đồ biển Nam / Hồng Sơn
Liệp Hộ hội đàm / Hồng Sơn sơn nguyệt minh quang
một mình". Hoặc một đoạn khác trong bài Tố
Như nhớ quê: "Tôi nay lão nhược hơn ông / Tôi
ngoài bảy chục thong dong một mười / Ông chưa tới
tuổi sáu mươi / Lìa đời lúc mới tuổi ngoài năm lăm".
Đó là trong thơ. Vì thơ thì không phải lúc nào
cũng đưa được một người nào đó vào mãi nên sự xuất
hiện của Nguyễn Du cũng có giới hạn. Nhưng trong
văn xuôi thì Bùi Giáng liên tục đưa Nguyễn Du vào.
Đi sâu vào các trang sách của Bùi Giáng, ta thấy
Nguyễn Du xuất hiện dày đặc. Khen thơ Hồ Dzếnh,
Bùi Giáng viết: "Cũng may cho ông Nguyễn Du
sinh ra ở thế kỷ trước. Nếu sinh ra đồng thời với
Hồ Dzếnh, ắt ông Nguyễn Du không còn chịu viết Đoạn
Trường Tân Thanh làm gì". Viết về một câu chuyện
không đâu vào đâu, Bùi Giáng cũng lại nói về Nguyễn
Du: "Lại cũng như ông Nguyễn Du ham có hơn
ba trăm năm sau có kẻ khóc mình. Có một mẫu thân
Phùng Khánh cho con bú trong hiện tại đã đủ rồi,
hà tất phải dỗ con nín khóc ba trăm năm sau".
Viết về Albert Camus, Bùi Giáng cũng không quên
Nguyễn Du: "Rồi những điều Nguyễn Du nói với
ma, thì quỷ lại tưởng là nói với quỷ. Những điều
Nguyễn Du nói với quỷ, thì thần thánh lại tưởng
là nói với thánh thần. Những ngộ giải chạy tràn
lan. Quỷ không hài lòng về Nguyễn Du, thần thánh
bực bội vì Nguyễn Du". Trong những cuốn sách
như Mùa thu trong thi ca, Thi ca tư tưởng, Đường
đi trong rừng… cứ một đôi trang là ta bắt gặp hình
ảnh Nguyễn Du hiện lên qua cái lăng kính hài hước
của Bùi Giáng: "Nguyễn Du không kinh hoàng
nhảy lui. Cũng không bị tẩu hỏa nhập ma, vùng vẫy
rú lên một tiếng như Zarathustra also sprach. Ông
điềm nhiên làm Nam Hải Điếu Đồ. Kẻ câu ấy câu cái
gì tại Nam Hải?"… "Và đó cũng là duyên
do kỳ dị thiên biến vạn hóa đã khiến Nguyễn Du mở
một trận Ẩn Tàng kỳ bí cổ kim bằng cách: cả hư không
đặt để nên lời, cả nỗi đêm khép mở nỗi ngày riêng
chung của song trùng tịch hạp thượng thừa huyền
môn tâm pháp – Nguyễn Du đều đem gán vào môi miệng
Bạc Bà Tú Bà"…
Bùi Giáng còn có cái thú làm thơ giả Kiều để ký
tên chung Bùi Giáng – Nguyễn Du hoặc Bùi Giáng –
Tố Như. Đó là những đoạn lục bát chen vào giữa những
đoạn văn xuôi, có tí chút "chất Kiều".
Trong cuốn Martin Heidegger và tư tưởng hiện đại
có nhiều đoạn giả Kiều rất dài. Những câu giả Kiều
ấy có khi sai cả vần sáu tám.
Cùng với Nguyễn Du là Heidegger. Ông này cũng xuất
hiện rất nhiều trong các trang viết của Bùi Giáng,
không kém gì Nguyễn Du. Không rõ triết gia người
Đức này "nhập hồn" Bùi Giáng lúc nào mà
đến năm 1963, khi Bùi Giáng viết bộ sách hai tập
Martin Hedegger và tư tưởng hiện đại thì đã thấy
ông bị "tẩu hỏa nhập ma" bởi triết gia
này rồi. Bùi Giáng đã viết đến năm sáu cuốn sách
liên quan đến Heidegger. Nhưng như thế vẫn chưa
thỏa mãn, ông lại đưa triết gia này vào trong rất
nhiều cuốn sách khác. Tuy nhiên khác với Nguyễn
Du, Bùi Giáng ít dám "sờ cằm vuốt râu"
Heidegger, dù đôi lúc cũng cà rỡn kiểu như: "Ông
Cụ Già Nua Nước Đức Heidegger", "Heidegger
Đức Quốc Nua Già". Người ta có cảm giác Heidegger
được ông kính nể như một người thầy còn Nguyễn Du
thì ông mến yêu như một người ông vậy…
(còn tiếp)
Trần Đình Thu ( THANH NIEN)
|
.
