|  VĂN
HỌC & NGHỆ THUẬT
Ngô Tất Tố
LÀM NO
HAY CÁI ĂN TRONG NHỮNG NGÀY NƯỚC NGẬP
Qua những rặng tre bị ngâm đã lâu, cành lá úa rực,
xiêu đổ, chiếc thuyền nan của chúng tôi phải len
lỏi, chỗ thì phải cúi đầu để chui qua những cây
sắn đổ, chỗ thì phải đè một cành cây cổ thụ xuống
nước, chỗ thì phải gạt những trà rào trôi nhấp nhô
trên mặt nước đỏ ngầu và phải đẩy cong con sào mới
vượt được cụm bèo tây ứ lại. Chiếc thuyền mỗi chốc
chòng chành làm cho tôi lảo đảo, nhưng cái ý muốn
mục kích cảnh điêu linh cùng khổ của dân lụt đã
làm cho tôi quên cả nhọc nhằn. Một vùng nước mông
mênh bát ngát, bao nhiêu những nhà tranh vách đất
chỉ còn trông thấy những mái úp sập sè hình như
những quần đảo ẩn hiện chập chùng theo làn nước
bạc mà rập rờn như phao. Những thuyền nan, những
mảng chuối nhấp nhô chen chúc tựa lá tre dưới những
rặng cây lả lướt. Đàng xa kia, trên những gò, đống
mấp mô thấy lố nhố những sừng trâu cong vắt; con
đứng, con nằm, thỉnh thoảng lại nghe tiếng rống
lên như báo cho chủ biết nỗi thèm rơm đói cỏ của
nó Người ta bảo trận vỡ đê Đồn Vàng nước to hơn
năm Quý Tị. Thằng bé chở thuyền cho tôi ngoảnh lên
hỏi:
- Cậu định đi đâu?
Tôi thẫn thờ đáp:
- Đi đâu cũng được!
Thuyền qua một rặng trúc, nhìn vào bên trong thấy
có ba gian nhà tranh xiêu lật lại đằng sau. Trước
nhà, biệt ra một khu vuông vắn như một cái ao, tôi
đoán chừng đó là cái sân. Trước sân đóng bốn cái
cọc tre, trên bắc cái chõng, chiếc rổ đeo lủng lẳng
một bên, chiếc sào vó ghệch lên thành chõng. Phía
dưới là một cái mảng ghép bằng bốn cây chuối. Từ
cái chõng đi vào trong nhà, có một cái cầu tre vắt
ngang. Một người đàn ông, vóc rạc hom hem, đầu trọc
tếu, ngồi thu hình trong chiếc áo bành tô rách mướp,
nét mặt đăm đăm nhìn xuống tăm nước đục lờ. Tôi
hỏi:
- Nhà ai đây?
- Đây là nhà bác ba Tụy.
- Rẽ vào chơi đã.
Thằng bé khom lưng lái mũi thuyền vào trước sân,
len qua những cụm bèo tây đóng chuồng trong những
chiếc vành nong kìm bằng chiếc nạnh tre có những
bè muống, bè ngổ, bè dừa quấn quýt xung quanh. Bác
Tụy trông thấy tôi, vồn vã hỏi:
- Kìa ông Ký đã về chơi đây ư? Các ông ở tỉnh về
được dịp bơi thuyền chở mảng thế này thì thích lắm
nhỉ. Mời ông lên đây, cái chõng này còn chắc chắn,
ông ngồi chơi xem tôi kéo vó cho vui.
Tôi ghé thuyền sát cái mảng chuối, rồi bước lên.
Bác khúm núm với cái điếu cày treo trên cọc, mời
tôi hút thuốc, tôi không biết hút. Bác bèn lấy thuốc
giắt trên kẽ tai, đặt vào nõ điếu, thổi cái mồi
rơm, rụi than vào điếu, rúc một hơi thật dài, cái
điếu rít lên như tiếng chim sẻ, một làn khói xanh
từ miệng bác đưa lên khét lẹt, những cái xương sườn
theo nhịp thở mà vươn lên rụt xuống trước cái bộ
ngực gầy nhom. Mấy đứa trẻ lau nhau, nghe tiếng
người lạ chen chúc nhau thò cổ ra trước mái tranh
mà nhìn. Những cái bộ mặt gầy còm hốc hác ấy như
thiếp một màu vàng lợt, làm nổi những cặp mắt trõm
lờ đờ, đần độn. Tôi đưa đà hỏi:
- Thế nào, bác kéo cá có được khá không, cho tôi
mua một bữa nào, có con nào to không? Ngồi kéo vó
giữa sân cũng thú nhỉ.
Câu nói của tôi như nhắc bác chưa cất vó. Bác nhoẻn
mép nhìn tôi, rồi vui vẻ pha trò, gạn bán mẻ vó
bác sắp cất. Nói rồi khom lưng, bãi càng, kẹp đầu
sào xuống dưới háng, hai tay giương thang, cất vó
lên, giọt nước theo bốn gọng thánh thót chạy xuống,
dưới lòng vó thấy hơi động, dần dần lên khỏi mặt
nước, mấy cặp mắt nhìn cả vào, thấy mẻ vó được hai
con cua kềnh và bốn con giếc con. Bác vơ vó vào
để bắt, ngoảnh lại hỏi tôi:
- Ông trả cháu bao nhiêu?
- Độ một hào chứ mấy!
Bác cười khanh khách và nói:
- Nếu thế thì nhà cháu phong lưu chán!
Bác nói rồi ngoái tay với cái giỏ bỏ vào. Tôi điểm
một câu chúc của phường hội tát:
"Sí sốc một chốc đầy giỏ" rồi nhổm lên
nhìn vào trong giỏ thì mới có độ một vốc tay tép
mại, hai con ốc nhồi và một mẻ vó bác mới bỏ vào
sau. Bác khôi hài:
- Thế là nhà cháu đã được một niêu hai tay bưng
rồi đấy ông
ạ!
Thoảng tiếng trẻ con trong mái tranh đưa ra:
- Bố ơi, bố làm bánh đa cho con ăn.
Tôi ngạc nhiên hỏi:
- Bác lại có cả nghề làm bánh đa nữa ư?
Bác ngặt nghẽo cười:
- Vâng, bánh đa nhà cháu là thứ bánh đa mới chế,
chưa ai biết làm cơ. Ông ngồi đây, cháu làm cho
ông xem.
Bác nói rồi chui vào trong nhà, một lát đem ra một
nắm đất sét trắng, một cái mê rổ, một cái khăn vuông.
Bác dúng cả khăn lẫn đất xuống nước cho ướt, rồi
đặt lên chõng, căng thẳng chiếc khăn vuông, phiết
một lần đất lên thật mỏng, đoạn đặt vào mê rổ, lại
chui vào nhà, thổi lửa nướng. Chỉ trong chớp mắt,
bác đã bưng ra, trông trong mê rổ thấy một lượt
đất khô cong, lũ con bác kéo nhau ra xúm xít chung
quanh rổ. Bác mời tôi thử nếm bánh đa bác mới chế,
tôi ngẩn người chưa hiểu bác nói thật hay bỡn, thì
bác tách ra một miếng bỏ vào miệng, nhai giòn khau
kháu, lũ con bác cũng xô nhau bẻ lấy mà ăn một cách
ngon lành. Bác bảo:
- Đấy là thứ quà vặt của các cháu, nếu ông biết
thứ ăn thay cơm của nhà cháu thì cháu xin đưa ra
để ông xem.
Bác nói rồi chui vào lấy ra một cái nồi đất to chìa
cho tôi xem, và đố tôi biết là cái gì. Tôi thấy
bác gạt một lần tép vụn ở trên, dưới lộ ra một lớp
đen đen, xếp từng miếng mỏng như miếng bánh dầy.
Nhìn gần lại, thì thoáng ngửi một mùi nằng nặng,
khăn khẳn, như mùi thối tai. Tôi nín thở, lắc đầu
xin chịu để bác giảng cho tôi nghe thức ăn quái
gở ấy. Bác đắc chí cười rũ ra bảo tôi:
- Cũng đất đấy! Người ta bảo chết thì ăn đất, nhưng
chính nhà cháu sống về đất đấy ông ạ! Món này là
một thứ cơm nắm của nhà cháu, làm công trình hơn
một tí. Mới đầu là lấy đất sét trắng về, vật đi
vật lại như ta nặn đầu rau, rồi thái từng miếng
mỏng như ta thái bánh dầy, đặt vào mủng, mẹt đem
phơi khô. Khi dùng nó thì phải có nõn sắn lót thật
dầy xuống đáy nồi, rồi mỗi lượt đất lại một lượt
cá tép, rồi cho vài duộc tương. Bắc lên đun thì
tra thêm tí nước cho khỏi khê, cứ nhỏ lửa đun mãi
cho tương cạn cá chín, những cái béo của tương của
cá ngấm vào đất sét đỏ như miếng hồng tầu thế là
được. Tôi hỏi:
- Ăn như thế mùi mẽ ra làm sao?
Bác bảo:
- Nó quanh quánh như ta nhai miếng bánh dày, lại
đậm vì có tương có cá đưa đi, không phải ăn đồ ngoài.
- Thế ăn vào có thấy gì không?
- Việc quái gì! Nó chỉ phải cái nặng bụng hơn các
thứ rau cỏ khác. Lần đầu cháu ăn rặt đất thì thấy
tanh tanh và chán lắm, ăn vào rồi hôm sau thấy mền
mệt, chắc là không có béo bổ gì, cho nên cháu nghĩ
ra cách om với cá thì ăn ra chiều dễ chịu hơn. Tôi
hỏi:
- Ai bảo bác rằng đất sét ăn được?
Bác nói:
- Nào có ai bảo đâu, cũng là một cách ăn liều của
cháu. Hôm nước vào đã già nửa tháng, trong nhà hết
ăn, mẹ cháu phải ra tỉnh kiếm việc làm. Bữa sáng
hôm ấy chỉ có mấy củ khoai lang đủ cho cháu ăn thôi,
cháu đành nhịn đói, để anh em nó trông nhau ở nhà,
một mình chở mảng ra cái ao trước cửa đình để lặn
xuống đánh củ súng. Lặn ngụp mãi chưa dò thấy cụm
củ súng nào cả, mà lòng không dạ đói, lặn mãi mệt
quá. Cháu cố lặn một hơi thật dài, mò mãi chẳng
thấy gì, bèn xắn vội nắm đất sét ngoi lên. Thấy
chất đất vừa dẻo, vừa trắng, ngửi thấy tanh tanh,
nhân lúc đói ngoạm chơi một miếng, nhai rồi nuốt
đi, không thấy gì, ăn hết nắm đất, thấy đỡ cồn cào.
Cháu liền bỏ cả củ súng, hãy xắn mấy cục đất đem
về đã. Đương lềnh bềnh trên mảng chuối trở về, bỗng
thấy mập mờ cái vó trôi, cháu mừng quá đuổi theo
vớt được cả vó lẫn gọng là cái vó này đây. Cả nhà
cháu mới ăn đất được dăm hôm nay, các cháu cũng
chịu khó ăn cả, nhưng mới đầu chưa biết cách chế
biến, ăn chóng chán lắm, cách om đất với cá này
nhờ có cái vó nên cháu mới nghĩ ra. Tuy vậy, cũng
cần phải đổi bữa luôn.
- Đổi bữa bằng gì?
Bác chỉ tay ra mấy đám trước sân:
- Kìa ngổ dừa, bèo tây, còn cụm rau muống là của
quí nhất, hiếm nhất, cháu còn đương gây chưa dám
ăn đến, vì chưa biết bao giờ nước ra khỏi làng.
Trong những thứ rau ấy thì ngổ với dừa dễ ăn hơn,
nhưng sợ ăn mãi nó cụt đi, cháu phải ăn độn thêm
bèo tây.
- Bác làm thế nào mà ăn?
- Muối dưa cụm sen kia, vặt lá vặt rễ, chỉ để cái
vú, phơi hơi tái đi rồi muối như ta muối dưa cải,
lấy vỉ nén cho chặt. Giá không có muối mặn thì ăn
nó chẳng khác gì nhai cái ngọn mía nhạt, mà lại
lăn tăn ngứa! Thứ ấy là thứ đồ ăn, ăn kèm với cháo
cám thì ngon tuyệt! Đã nửa tháng nay, cả nhà cháu
không biết một hột cơm, hột gạo là gì cả, mà cám
cũng ít có, vì chỉ hôm nào kéo cá được một vài con
to, bán được dăm ba xu thì mới dám mua cám ăn, cám
là thứ quý nhất, chỉ ăn cho có hơi gạo đó mà thôi,
chứ ăn nó thì lấy đâu. Một hôm, cháu nghĩ buồn cười
quá ông ạ. Đong được cám về, thằng bé lớn nhà cháu
lấy nồi đổ nước lên đun, lóng cóng thế nào nồi vỡ,
không đun được nữa. Cháu bèn vớt cám ra, nắm lại
một nắm, ngoài trát một lần đất sét bỏ vào bếp nung.
Thế mà ăn ngon hơn bánh khảo phục linh đấy ông ạ.
Giá được rặt cám mà ăn thì còn nói gì nữa, khốn
nỗi họ lại pha mùn cưa vào cho được nhiều lãi, thì
ăn chẳng còn lý thú gì cả, chỉ thấy ráp sì thôi.
Tôi chợt trông thấy cây cau, cây nào cũng cụt cả,
vội hỏi:
- Sao cau cụt cả thế kia?
Bác nói:
- Nó cũng đã chui vào mồm cả rồi đấy.
- Cau mà cũng ăn được ư?
- Ông tính cái gì vào lửa mà chẳng ăn được. Ôi chà,
nghĩ cái nguồn cơn ăn cổ cau mà sợ. Lần đầu, cháu
chặt một cái, bóc hết bẹ xanh rồi thái như thái
măng phơi, cứ thế luộc rồi đem ra ăn: ăn rồi, bố
con rạo rực nằm mất một ngày, chân tay cứ rời rã
ra, bọt mép phèo ra, bụng vẫn tỉnh mà không sao
cựa được, sau hỏi ra mới biết phải luộc bỏ nước
đi, ngâm hết nửa ngày nữa mới ăn được. Ăn hết cau
rồi, thấy làng nước họ đua nhau đi tìm củ chuối
để ăn, cháu cũng vớ được vài cái đem về bung. Ăn
nó có phần mát ruột mà chắc dạ hơn ăn bèo tây, rau
ngổ, hơn cả ăn đất sét, đất sét phải cái nặng, làm
rỗng cả ruột ra, về sau ăn cái gì cũng mãi mới no!
Nhưng củ chuối đâu mà ăn được hàng tháng trên mặt
nước, chỉ được ít lâu là nó thối nhũn ra thì còn
ăn gì được nữa. Cháu cứ ăn liều mà nhiều cái cả
làng phải bắt chước cháu. Cháu còn nhớ một năm trời
không làm lụt, nhưng phải năm đói kém quá, làng
nước nhao cả lên. Mẹ cháu năm ấy lại vừa ở cữ, thành
ra lúng túng với nhau, chẳng đi làm đâu được, ở
làng chẳng ai mướn làm gì cả, cháu chỉ nghĩ cách
ăn trừ bữa cái ni lại ăn trừ bữa cái kia. Lần đầu
cháu đi qua nền Văn chỉ thấy một đám cải rừng, xanh
tốt lắm, cháu nhấm thấy thơm thơm, liền hái một
chét đem về ăn thử, thế mà luộc chấm tương ăn thú
lạ; nhà cháu ăn ba bốn ngày làng nước mới biết thì
chẳng còn gì cả. Cháu lại xoay ra tìm cách khác
xem ra lợn ăn được cái gì thì người ăn được cái
ấy. Một lần cháu ăn liều mà ngon. Đương mùa nhãn,
cháu thấy ở chợ người ta vứt rất nhiều hột, cháu
mới quét lấy được trên lưng thúng đem về. Lấy dao
gọt hết vỏ đen đi, đổ vào ngâm một đêm cho hết chát,
rồi tra vào nồi, bung như ta bung ngô, thế mà đem
ra ăn cứ bùi nghìn nghịt như hạt sen, đã ngon lại
chắc dạ; thế là cháu cứ tìm đi các chợ, để nhặt
hết hạt nhãn đem về tích lại một gánh, vợ chồng
ăn uống no nê mà chẳng ai biết cách ăn của cháu
thế nào. Rồi sau họ biết, họ đặt vè để chế cháu,
cho nên làng ta bây giờ đã có câu Nói dối thằng
Trà, ăn ma thằng Tụy. ông tính thế có tức không,
mình có ăn cắp ăn trộm của ai đâu, không có, ăn
xằng ăn bậy cho qua ngày đoạn tháng, họ cũng chế,
họ bảo là ăn ma ăn mãnh. Cháu thấy họ chế; tức mình
giấu biệt những cách ăn độn ăn lót của nhà cháu
cho bõ ghét. Cháu còn nhiều cách ăn giản tiện mà
ngon, cháu chế biến cũng khéo, cho nên họ lo đói,
cháu chẳng biết đói là cái gì, chỉ có ngon hay không
mà thôi, làm thế nào cháu cũng có cái ăn, không
chịu đói bao giờ. ông tính con sâu con bọ, con giun
con dế nó còn chẳng lo đói huống nữa là mình, phải
thế không ông?
- Phải, sống qua trong nạn đói mà vẫn giữ được lòng
ngay thẳng, thật thà thì còn gì quý hóa bằng. Giá
bác tài nấu nướng thế mà ra Hà Nội mở hiệu thì...
Bác phá lên cười, rồi tiếp câu nói của tôi: - Thì...
cho chó nó ăn!... ông nhỉ?
Ánh nắng chiếu xiên qua nan chõng, chiếu xuống làn
nước đỏ ngầu, gặp trận gió rung rinh trên mặt nước
thành những đàn rắn ngoằn ngoèo. Một tảng vỏ mít
lềnh bềnh trôi vào gọng vó, bác Tụy chỉ tay mà bảo:
- Kìa, tảng vỏ mít kia đã cứu sống vợ chồng con
cái nhà cháu ba ngày đấy ông ạ!
Nói đoạn, lấy sào kều ngửi, lắc đầu:
- Hỏng, thối cả.
Vứt tõm xuống nước rồi kể tiếp:
- Thằng bé lớn nhà cháu năm nay lên tám. Ấy chính
năm đẻ nó thì gặp trận đói to, vì hai năm mất mùa
liền, nhân dân lại xao xuyến về dịch lệ. Nhà cháu
quanh năm ăn độn, ăn lót, ăn thường, nhưng bu cháu
mới đẻ, nếu cho ăn xằng xịt vào thì sợ ốm đau khổ
cả mẹ lẫn con, cho nên dù sao cháu cũng cố kiếm
cho mẹ cháu mỗi bữa một niêu cơm riêng để lấy sữa
cho con bú, còn cháu thì ăn thế nào cũng được. Gặp
nạn đói mới biết cái khổ của hạng sức dài vai rộng
như chúng cháu, đi xin không ai cho, làm mướn không
ai thuê, thế mà lại lâm vào cảnh vợ mọn con thơ
thì lại càng khổ nữa! Hôm ấy trong nhà chỉ còn đủ
gạo để thổi bữa sáng cho mẹ cháu, còn cháu thì có
hai bát ngô bung. Ăn xong, cháu vác thuổng, bủa
sang chợ, đón công xem ai mượn đánh gốc bổ củi thì
cháu làm.
Ngồi từ sáng tới non trưa, chẳng ai hỏi tới, chợ
thì vãn, bụng thì đói, mà chắc mẹ con nhà cháu cũng
đang mong chờ bữa. Cái nông nỗi mong chờ vơ vẩn
làm cho cháu nóng ruột bội phần. Tần ngần ngồi bên
đống vỏ mít, ruồi nhặng bậu đen ngòm, cháu nghĩ
cách ăn tranh chúng nó, bèn ngả nón bốc đem về,
đổ vào rổ sề đem ra ao rửa sạch, gọt hết gai đi,
rồi thái cả sơ lẫn cùi, cho vào nồi đun thật dừ.
Tra mắm muối cho vừa vặn. Còn mấy chục bát hột tìm
trong đống vỏ vẫn định luộc riêng, rồi nấu cháo
cho bu cháu ăn, nhưng nó thấy cháu nhường nhịn chẳng
đành lòng, nên cùng ăn cả. Cháu bèn giã cả hột cho
vào thành một thứ canh vừa bùi vừa ngọt, ăn thú
quá! Một điều sung sướng nữa là ăn vào, sáng hôm
sau hai bầu sữa của bu cháu thẳng căng, thằng cháu
bú no nê, không cằn nhằn như mấy bữa trước. Thế
là mấy hôm sau cháu cứ việc đi chợ khuân vỏ mít
về làm bữa, ăn rồi lại kỳ cạch thái phơi bỏ lọ,
thứ thì lựa rặt cùi để kho ăn với cơm. Nhưng mà
mít nó là giống có mùa, không thể trông vào đấy
mà ăn mãi được. Cháu nghĩ ngay ra cách ăn bã đậu.
- Bã đậu chắc ăn chóng chán lắm thì phải, vì tôi
ngửi mùi nó ngang ngang khó chịu lắm, nhất là khi
nó đã ôi.
- Làm cho không có mùi ngang ngang, mà không bao
giờ ôi được mới tài chứ! Cháu tìm ra cách ăn được,
nhất định bí truyền, thành ra các tướng cũng bắt
chước cháu ăn, rồi bỏ cả đấy ông ạ!
- Làm cách nào mà ăn?
- Khó gì đâu! Chỉ có mẹo một tý thì bã đậu đã thành
một thứ xôi vò thượng hảo hạng! Mới đầu hãy tãi
ra cái nia, phơi trong râm, nhưng đừng để cho ruồi
nhặng đậu vào, thỉnh thoảng lấy đũa cả đánh đi đánh
lại cho rời ra rồi cho vào chõ đồ, rắc thìa muối
cho đậm, hơi bốc lên là bạt hết mùi chua, mùi ngái
mà ông bảo là ngang ngang, muốn kỹ đem đồ hai lượt
thì tốt lắm. Ăn bã đậu béo người, tuy mất tiền mua
nhưng cũng rẻ, cứ bốn bố con nhà cháu, một ngày
chỉ hai xu bã đậu là no phính!
- Mỗi năm bác phải ăn độn lót thế độ mấy tháng?
- Quanh năm ấy ông ạ! Có chăng chỉ những ngày giỗ
tết thì dù túng kiết thế nào cũng cố dành dụm kiếm
lưng cơm quả trứng, thoi vàng nén hương cho tinh
sạch. Những ngày ấy mới là ngày ăn uống sang trọng
của nhà cháu, tưởng ăn một bữa hết hai hào chỉ,
giá cứ quanh năm ăn thế thì núi cũng phải lở, ông
nhỉ?
- Nhưng ăn rồi lại kiếm ra thì sợ gì ?
- Kiếm như chúng cháu nghĩ mà buồn! Chỉ mong một
ngày được ba xu với hai bữa cơm no cũng còn khó
thay, ấy bu cháu ra tỉnh chuyến này nếu ở được mỗi
tháng một đồng kia đấy, nhưng mà...
Thoáng một vẻ buồn hiện trên nét mặt bác, tôi mỉm
cười nói giỡn:
- Thôi lại nhớ mẹ đĩ rồi!
Bác cũng gượng cười nói chữa:
- Không, giá cháu nhớ thì cháu đã chẳng bảo đi,
nhưng cháu chỉ lo nước Hà Nội chóng ngay xương lắm!
Đi làm đỡ nạn mấy tháng khi về lại quen đi, không
gồng gánh nặng nhẹ được thì khổ, ấy cũng nhiều người
thế đấy, rồi sau vợ chồng sinh chán nhau hoặc bỏ
chồng theo những anh bồi bếp để ăn trắng mặc trơn,
nhiều anh mất vợ vì thế đấy.
- Có "tâm" là lòng, "ý" là lòng
chứ, ai cũng thế thì còn ai dám đi làm lụng gì nữa.
Vả lại bác gái nhà bác bồ chề xốc xếch thế thì việc
gì!...
Bác nghe câu khuyên giải của tôi, nét mặt lại bình
tĩnh như thường. Tôi bỗng nhắc bác:
- Kìa từ nãy tới giờ, mải nói chuyện mà quên cả
cất vó? Dễ vợ chồng con sộp nó đem nhau vào ở cữ
trong vó của bác rồi cũng nên!
Bác khanh khách cười, tay nâng sào vó, khom lưng
rút khung gọng vó, nước sóng sánh chuyển động chiếc
bèo tây đang đủng đỉnh trôi xuôi. Mẻ vó suông! Bác
khoan khoan cho vó xuống, tôi thẫn thờ nhìn ánh
nước rập rờn trên bức vách.
|
.
