|  VĂN
HỌC & NGHỆ THUẬT
Tình bạn với văn chương
Phạm Tiến Duật
Nguyễn Quang Lập
Gửi
Phạm Tiến Duật tiên sinh
Nguyễn Quang Lập
Gửi
Phạm Tiến Duật tiên sinh
Phải
nói ngay tôi và rất nhiều nhà văn cùng thế hệ đã
là fan cuồng nhiệt của tiên sinh. Tôi nhớ những
năm 1969-1971, khi đó tôi chỉ là chú học trò nhỏ,
đã lên cơn ghiền thơ tiên sinh đễn nỗi ngày nào
không được đọc thì cứ thấy lòng mình thiêu thiếu
một chút gì. Bây giờ dù tiên sinh không làm thơ
nữa, hoặc có làm nhưng không còn hay nữa, thì lòng
ngưỡng mộ của tôi đối với tiên sinh cũng không vì
thế mà suy giảm. Bất ngờ đọc được tham luận “Tình
bạn với văn chương” mà tiên sinh sẽ đọc tại Ðại
hội Nhà văn sắp tới, in trên tờ Công an nhân dân
ngày 16/4 vừa rồi, thấy buồn quá, suốt đêm cứ nghĩ
vẩn vơ, đôi lần muốn gọi điện cho tiên sinh nhưng
lại thôi, đành thắp đèn viết gửi tiên sinh mấy dòng
này.
Ðề tài mà tiên sinh tham luận thoạt nghe thật vu
vơ nhưng nghĩ lại thấy tiên sinh thật có lý khi
chọn nó, bởi vì rốt cuộc nhà văn chỉ có và chỉ cần
có đúng hai thứ, ấy là những cuốn sách và những
người bạn. Muốn làm ra những cuốn sách có thể không
cần có bố mẹ, không cần có vợ con nhưng những người
bạn thì không thể thiếu. Hết nửa tham luận, tiên
sinh đã chứng minh một cách khá cảm động tình bạn
đối với nhà văn quan trọng như thế nào. Nhưng gần
nửa cuối bài về sau mới vỡ lẽ ra rằng tiên sinh
dùng đề tài cảm động và cao cả kia để bóc trần một
người bạn của mình, ấy là nhà thơ Hữu Thỉnh, Tổng
thư kí Hội nhà văn, ở thời điểm nhạy cảm: chỉ một
tuần nữa là Ðại hội Nhà văn khai mạc. Sở dĩ tôi
nói Hữu Thỉnh là bạn của tiên sinh, thậm chí là
người bạn lớn, vì tôi nhớ cách đây bảy tám năm chi
đó, tại báo Văn nghệ, khi tiên sinh tổ chức giới
thiệu tập Thơ một chặng đường của tiên sinh, Hữu
Thỉnh đã cầm tay tiên sinh giơ cao, hào hứng nói
với mọi người: “Ðây là nhà thơ lớn nhất thế hệ chống
Mỹ!”. Ngay lập tức tiên sinh cũng chỉ vào Hữu Thỉnh
mà nói rằng: “Ðây là người bạn lớn nhất của các
nhà văn Việt Nam”. Có thể vì quá yêu tiên sinh mà
Hữu Thỉnh đã quá lời, ngược lại tiên sinh cũng quá
lời vì quá yêu Hữu Thỉnh. Nhưng đó là sự quá lời
đáng yêu và cảm động, chẳng ai lấy đó làm vì, riêng
tôi thật cảm phục nghĩa tao khang của hai người
và đinh ninh dù chết tiên sinh và Hữu Thỉnh cũng
không bỏ nhau.
Thế rồi bỗng nhiên tiên sinh vẽ chân dung bạn mình
trước công luận như một tên vô lại, khiến tôi vô
cùng sửng sốt. Nếu tiên sinh nói rằng Hội Nhà văn
còn có lắm vấn đề thì quả không sai. Nhưng tiên
sinh không nói thế, tiên sinh nói: “Qua nhiệm kì
vừa rồi tôi thấy tình bạn của anh (tức Hữu Thỉnh)
có ‘nhiều vấn đề’”. Ba chữ “nhiều vấn đề” được in
đậm khiến tôi không khỏi giật mình, dù tôi chưa
bao giờ là bạn của Hữu Thỉnh. Cái “nhiều vấn đề”
được tiên sinh dẫn ra qua hai ví dụ “chết người”.
Một là việc Hữu Thỉnh bất chấp luật pháp, vừa đá
bóng vừa thổi còi, nhiều năm liền ôm luôn chức Tổng
biên tập báo Văn nghệ không chịu nhả cho ai. Hai
là kết nạp Hùng Anh, một kẻ vi phạm luật pháp, lãnh
án tù chung thân. Việc thứ nhất tiên sinh cho rằng
đó là vì ghen ăn. Tiên sinh còn giải thích: “Chữ
ăn phải hiểu rộng ra, còn có nghĩa là văn chương
và quyền lực”. Bỏ qua việc tiên sinh hồn nhiên nhét
văn chương vào phạm trù ăn (Có lẽ vì thế mà lâu
ngày tiên sinh không viết được chăng?), thì cái
lý ghen ăn của tiên sinh đưa ra khó lòng được người
ta chấp nhận. Tôi cũng thấy việc kiêm nhiệm lâu
năm của Hữu Thỉnh là bất thường, cái sự bất thường
này Hữu Thỉnh không phải là không biết, anh cũng
không “tham ăn” đến độ quên mất luật pháp - nói
chung chẳng ai ngớ ngẩn đến như vậy. Việc Hữu Thỉnh
liên tục tìm người thay thế là có thật, rốt cuộc
anh không tìm được ai cũng là có thật, chỉ vì Hữu
Thỉnh không tin hoặc không dám tin ai chứ đâu phải
vì miếng ăn. Khổ, ăn gì ở tờ tuần báo một vạn rưởi
tờ một số. Nói rằng Hữu Thỉnh không tin ai cũng
chưa chắc đã đúng. Việc cấp trên chấp nhận, BCH
Hội Nhà văn cho phép Hữu Thỉnh kiêm nhiệm báo Văn
nghệ cho thấy chính BCH Hội cũng không tìm thấy
ai thay thế Hữu Thỉnh trong vai trò Tổng biên tập
báo Văn nghệ. Xin nói, trong BCH có ít nhất ba vị
có khả năng làm báo Văn nghệ, thế mà năm lần bảy
lượt họp hành vẫn chẳng có ai chịu đứng ra gánh
vác. Nếu một người đứng ra lĩnh ấn tiên phong và
được BCH ủng hộ thì Hữu Thỉnh có tham quyền cố vị
đến đâu cũng làm được gì tốt? Nói vậy để biết trong
cái sự không tìm thấy ai không phải một mình Hữu
Thỉnh gánh lấy trách nhiệm, còn các vị BCH thì vô
can. Chính xác là BCH Hội phải chịu trách nhiệm
chính về việc làm trái khoáy này. Nhân đây xin đề
nghị Ðại hội Nhà văn kì này nên đưa vào điều lệ
Hội là: Tổng thư kí không được kiêm nhiệm Tổng biên
tập báo Văn nghệ hay kiêm nhiệm bất kì cơ quan nào
khác thuộc Hội Nhà văn. Thực tế cho thấy báo Văn
nghệ là tờ báo dễ làm nhưng khó hay. Thêm nữa, phàm
là nhà văn, việc gì không tự cho mình là nhất? Khi
Hữu Thỉnh xuống nhà tôi, hỏi: “Ai làm được Tổng
biên tập báo Văn nghệ?” Tôi đã đáp ngay không chút
do dự: Nguyễn Quang Lập. Tôi mà còn láo toét đến
thế thì tiên sinh, và những người tiên sinh kể tên,
không lý do gì không nghĩ rằng, nếu giao báo Văn
nghệ cho mình thì mình sẽ làm bằng năm bằng mười
Hữu Thỉnh. Nhưng khó lắm, thưa Phạm Tiến Duật tiên
sinh! Vì sao khó thì tiên sinh biết thừa, khỏi cần
phải nhắc. Cái sự không tin người của Hữu Thỉnh
âu cũng là bệnh tật của nhà văn nước ta vậy, cờ
đến tay rồi ai cũng như Hữu Thỉnh mà thôi, xin chớ
có mạnh mồm.
Bây giờ sang việc thứ hai. Ở xứ ta mới có thứ luật
lệ khe khắt việc xét kết nạp hội viên, chứ ở Tây
các Hội Văn bút chẳng qua là hội đánh trống ghi
tên, ai có chí hướng văn chương thì họp nhau lại,
động viên giúp đỡ nhau sáng tác, thế thôi. Ðại hội
kì này cũng nên xem xét lại luật lệ khe khắt kể
trên, chứ có người viết văn ba bốn chục năm trời
vẫn không được vào Hội thì buồn quá. Tài với không
tài là chuyện vô lường, hay với dở thì cũng thế.
Hữu Thỉnh có cho rằng thơ Hùng Anh hay mới để cho
anh ta vào Hội, thì cũng như tiên sinh ca ngợi Nguyễn
Thiện Luân là một hiện tượng thơ ca, ra sức cổ xúy
cho anh ta vào Hội (Nhưng tiếc thay không được).
Việc Hùng Anh vào Hội được ít lâu rồi bị tống tù,
ai mà lường trước được. Cũng giống như tiên sinh,
nếu biết được Nguyễn Thiện Luân trước sau cũng bị
tống tù thì bố bảo tiên sinh cũng không dám tuyên
bố: “Nếu không cho Nguyễn Thiện Luân vào Hội là
có tội với đất nước.” Nói thực chẳng ai đi kiếm
ăn trong việc kết nạp hội viên mới. Có chăng cũng
chỉ vài cốc bia hơi, vài lời cảm động. Việc phải
mất không một đôi giày Italy như trường hợp của
Hương Trâm (việc này Phạm Tiến Duật tiên sinh biết
quá rõ) chỉ là chuyện hi hữu. Vả, việc Hùng Anh
vào Hội là câu chuyện của nhiệm kì trước, có dính
dáng gì đến Hữu Thỉnh trong vai trò Tổng thư kí
đâu? Ở văn phòng Hội, tất nhiên tiên sinh biết quá
rõ việc này. Ðánh quả tù mù, bỏ vạ cáo gian cho
bạn mình để làm gì Phạm Tiến Duật tiên sinh ôi!
Nhắc đến Hữu Thỉnh ai cũng có thí dụ về sự thất
thường của anh, cho nên khi nghe tiên sinh đưa ra
hai thí dụ kể trên, chắc không ít người vỗ tay tán
thưởng. Bản thân tôi đã có hai năm làm việc dưới
quyền Hữu Thỉnh, không ít lần tôi quá mệt mỏi vì
anh. Tuy vậy tôi vẫn tin rằng: rốt cuộc Hữu Thỉnh
vẫn là người đáng yêu hơn đáng ghét. Ðọc bài “Tình
bạn với văn chương” của tiên sinh, lại nhớ lời Hàn
Anh đại nhân: “Bất tín chi chí khi kỳ hữu” (Tột
cùng của bất tín là lừa dối bạn bè), bất chợt thở
dài một tiếng rồi thắp đèn viết mấy lời thưa lại
với tiên sinh.
|
.
