|  VĂN
HỌC & NGHỆ THUẬT
Tình bạn với văn chương
Phạm Tiến Duật
Nguyễn Quang Lập
Gửi
Phạm Tiến Duật tiên sinh
Tình
bạn với văn chương
Phạm Tiến Duật
(Tham luận của nhà thơ Phạm Tiến Duật, Tổng biên
tập Tạp chí Diễn đàn Văn nghệ Việt Nam)
Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Nhà văn Việt Nam
lần thứ 7 được triệu tập vào đúng dịp kỷ niệm 30
năm Ngày giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất
đất nước. Bởi thế, lòng tôi xao xuyến nhớ đến những
người bạn, những cặp bạn, những nhóm bạn, người
còn người mất của cuộc chiến ác liệt vừa qua.
Tháng một năm 1975 ở Tây Ninh, nhà văn Lê Văn Thảo
có tặng tôi cây bút Hồng Hà của nhà thơ Lê Anh Xuân
và tôi được biết câu chuyện cảm động về tình bạn
giữa hai người. Tôi cũng đã từng chứng kiến cái
lán nhỏ cuối cùng mà nhà văn Nguyễn Thi đã ở, lưu
giữ tình bạn của Nguyễn Thi và nhà văn Nguyễn Trọng
Oánh. Kết thúc chiến tranh vài năm, tôi về sống
ở ngõ Yên Thế, Hà Nội. Căn phòng viết của tôi là
một căn bếp dột nát, nơi mà nhà thơ Nguyễn Quang
Thiều đã chứng kiến việc tặng thơ của nhà văn Tào
Mạt đối với tôi: "Lãnh táo không bình nội diệt
ca / Hốt kiến hủ tường tân định ảnh" (Bếp lạnh
rượu cạn người vợ kêu ca / Nhìn lên bức tường nát
thấy bức ảnh mới).
Tôi đã được đón một người bạn chiến đấu là một
nhà thơ. Anh ngồi một lát rồi lẳng lặng ra đi. Khoảng
nửa tiếng sau, nhà thơ quay lại đưa cho tôi một
tấm nilông và bảo: "Đây là tấm tăng nilông
tôi còn giữ được từ chiến trường, ông căng lên,
tôi nghĩ cái giường ông ngủ bị dột". Tình bạn
trong văn chương không thể nào kể hết được. Nhà
văn không hơn người đời, nhưng cũng không kém hơn
người đời. Bạn bè cưu mang nhau không đến mức như
Lưu Bình - Dương Lễ nhưng "củ sắn bẻ đôi"
cũng nhiều.
Câu chuyện này dường như cũ lắm. Người ta đã nói
nhiều đến các cặp bạn văn chương như Rimbaud và
Verlaine, như Xuân Diệu và Huy Cận... Hình như trong
nhiều nghề nghiệp khác nhau, nghề nào cũng cần có
bạn, nhưng trong văn chương, người ta càng cần bạn
hơn bao giờ hết. Tại sao thế?
Văn học nói chung và văn chương nói riêng không
phải là một nghề. Thế mà loại công việc này lại
chịu rất nhiều sức ép. Trên đường dài của nghề nghiệp,
người làm văn chương rất dễ nản lòng. Một nhà văn
trẻ đã có một vài tác phẩm hay nhưng chỉ cần bị
chỉ trích, phê bình quá đáng là có thể bỏ nghề.
Người làm văn chương lại là người có phong cách
làm việc không giống với người đời. Người ta ngủ
thì mình thức, người ta thức thì mình ngủ, nếu không
được thông cảm thì làm sao sống được. Chính bởi
vậy, bạn văn chương chính là bà đỡ đầu tiên cho
các tác phẩm văn học, đồng thời cũng là người nuôi
giữ ngọn lửa tôn thờ văn học vậy. Tiêu chuẩn bạn
bè của nhà văn cũng là tiêu chuẩn bạn bè của người
đời: Tin cậy nhau, thành thật với nhau, nâng giấc
nhau, hướng nhau tới quầng sáng của sự tốt đẹp.
Nhìn vào chặng đường qua, đội ngũ các nhà văn Việt
Nam từ già đến trẻ, vui thay, vẫn sống theo các
tiêu chí bạn bè ngàn đời đó. Tuy nhiên, chủ nghĩa
cơ hội nói chung và chủ nghĩa cơ hội trong văn học
nói riêng cũng đã làm cho không khí của một hội
nghề nghiệp (Hội Nhà văn) không phải lúc nào cũng
trong sạch. Tôi lấy ra đây hai ví dụ, một ví dụ
không có địa chỉ và một ví dụ có địa chỉ.
Ví dụ không có địa chỉ cụ thể là công tác phê bình
lý luận văn học. Không khí phê bình văn học trên
các mặt báo mấy năm vừa qua không cho bạn đọc thấy
rõ không khí học thuật mà chỉ thấy lòng đố kỵ, ghen
ghét, thậm chí chụp mũ. Người ta không thấy có tình
bạn ở trong các câu chuyện của họ với nhau. Thậm
chí, trên mặt báo và trong một số hội nghị có cấp
trên đến dự, họ còn dùng võ chuyển dịch các vấn
đề văn học sang các vấn đề chính trị để diệt nhau.
Ví dụ có địa chỉ là ông Tổng thơ ký Hội Nhà văn
Việt Nam. Tôi phải nói rằng, nhà thơ Hữu Thỉnh là
người có những bài thơ hay. Anh là nhà thơ chưa
trở thành tác giả của thời kỳ chống Mỹ cứu nước.
Tập thơ in chung đầu tiên của anh xuất bản năm 1976,
nhưng tôi đã quý anh từ bài thơ trở thành bài hát
Năm anh em trên một chiếc xe tăng (nhạc Doãn Nho).
Nhưng qua nhiệm kỳ vừa rồi, tôi thấy tình bạn của
anh có "nhiều vấn đề". Tổng thơ ký Hội
Nhà văn là đại biểu Quốc hội, không thể không biết
luật pháp. Thế mà chính ông lại vi phạm. Đây là
sự cố ý chứ không phải vô tình bởi không phải một
năm, mà là nhiều năm, ông đã được cơ quan chức năng
nhắc nhở nhiều lần: Thủ trưởng cơ quan chủ quản,
Luật Báo chí ghi rõ, không được kiêm Tổng biên tập
cơ quan báo chí. Có lẽ, theo ông Tổng thơ ký, hơn
tám trăm nhà văn, cả già lẫn trẻ không ai làm nổi
chức Tổng biên tập báo Văn nghệ ngoài ông. Lý do
chắc không phải văn chương mà là chính trị. Có lẽ
chỉ mình ông yêu nghề, yêu văn chương, còn các nhà
văn khác không đủ tiêu chuẩn chăng?
Ở đây, còn có lý do về đồng tiền bát gạo, còn có
lý do về cơ quan tập họp lực lượng, nhưng lý do
không tin ở người khác là chính yếu.
Người ta nói rằng: "Ghen vợ ghen chồng không
nồng bằng ghen ăn", chữ ăn phải hiểu rộng ra
còn có nghĩa là văn chương và quyền lực. Ghen tài
và ghen quyền là ghê gớm nhất trên đời này. Về phần
tôi, tôi không có gì để ghen với anh, tôi chỉ mừng
cho anh thôi. Nhưng những nhân sự mà nhà văn Văn
Chinh nhắc đến khi nói đến báo Văn nghệ có liên
quan đến vấn đề ghen tuông nói trên. Chẳng nhẽ những
người như Trần Ninh Hồ, Bế Kiến Quốc, Nguyễn Quang
Thiều, Nguyễn Khắc Trường và cả tôi nữa không làm
nổi phó cho anh Thỉnh hay sao, mà đều ra đi hoặc
mong muốn ra đi?
Tôi đang bàn về tình bạn trong văn chương. Chúng
ta đang cần một lời nói thẳng chứ không phải mấy
câu khen vuốt ve. Không phải gặp ai cũng la hét
nồng nàn một cách giả tạo: "Kỳ diệu lắm! Tuyệt
diệu lắm! Đặc biệt lắm!" rồi người ta qua cửa
thì quên ngay. Bao nhiêu lời hứa chỉ là ve vuốt.
Nhà văn Việt Nam nói chung và tổ chức của họ là
Hội Nhà văn đang ở vào một thời khắc rất nghiêm
trọng. Tôi nghĩ rằng việc chuyển dịch của nhân loại
giữa thế kỷ 19 sang thế kỷ 20 không gay gắt bằng
từ thế kỷ 20 sang thế kỷ 21. Nhân loại còn bao nhiêu
vấn đề ngổn ngang chưa tháo gỡ được. Câu nói của
nhà văn Pháp Flaubert ngày nào đang đặt ra trước
các nhà văn hôm nay, rằng bạn đọc đang hỏi các nhà
văn: Một là, chúng tôi đang đứng ở đâu đây? Và hai
là, chúng tôi nên sống với nhau như thế nào? Và
hàng loạt vấn đề khác đang đặt lên vai các nhà văn.
Một vấn đề khác do luật thời gian quy định không
thể khác được là gánh nặng của lớp nhà văn hậu chiến.
Tôi năm nay đã 64 tuổi, Hữu Thỉnh đã 63 tuổi...
Xin mọi người nhớ cho, nhà văn Nguyên Hồng đã ra
đi vào năm 62 tuổi. Đây không phải là chuyện bàn
giao thế hệ mà là chuyện thừa kế tất yếu. Nếu chỉ
nịnh bợ nhau mà không tin nhau thì không bao giờ
tôn vinh lớp trẻ được.
Nhắc đến những câu chuyện vừa rồi, tôi lại nhớ
đến đám tang Xuân Diệu. Trong làng thơ chắc khó
có người nào kiêu hơn ông. Thế mà hồi biên tập báo
Văn nghệ cùng với Xuân Quỳnh, tôi đã một lần sợ
ông phật ý. Chúng tôi đưa chùm thơ của Nguyễn Quang
Thiều đăng trên trang nhất, còn thơ Xuân Diệu thì
in ở một góc trang trong. Gặp tôi, Xuân Diệu bảo:
"Cậu này mới nhưng thơ hay, đưa lên trang nhất
là rất xứng đáng". Tôi cảm động trước tình
cảm của một người già đối với một người trẻ. Trên
báo Văn nghệ có in bài điếu tang Xuân Diệu do tôi
viết và anh Hà Xuân Trường đọc với rất nhiều công
phu nhưng thua xa một dòng văn phúng của bạn ông,
nhà thơ Hoàng Trung Thông: "Mỗi khi chia tay
nhau, Xuân Diệu đứng ở bậc cửa đều nói một câu:
Thông ơi, cạo râu đi. Trời ơi, bạn tôi luôn nhớ
đến cái râu của tôi mà tôi không bao giờ biết đến
quả tim của bạn". Tình bạn ấy tươi quý lắm.
Vừa rồi báo Văn nghệ có tường thuật cuộc họp báo
nói đến công việc của các Hội đồng. Các nhà văn
bàn có lý. Tuy nhiên tôi phải nói thêm rằng, nhiều
trường hợp kết nạp hội viên không đủ số phiếu chỉ
vì thiếu tình bạn, chẳng hạn trường hợp Hùng Tấn
ở đồng bằng sông Cửu Long. Hội đồng thơ mà tôi là
thành viên không bỏ phiếu chỉ vì không biết Hùng
Tấn là ai. Việc đặc cách cho đồng bằng sông Cửu
Long, hay đặc cách cho Hùng Tấn thì chỉ có ông Tổng
thơ ký biết rõ. Thơ phú không hay thì đã đành rồi,
nhưng Hùng Tấn còn là một giám đốc buôn lậu và vi
phạm luật pháp ở mức trọng tội là một vết nhọ không
xoá được trong nhiệm kỳ vừa qua của Hội Nhà văn.
Nhân bàn về tình bạn trong văn chương, tôi mở rộng
mà bàn bạc về Hội Nhà văn chứ chưa nói gì về các
công việc của Hội như xử lý công việc đối ngoại
và các công việc nội bộ khác. Chỉ có điều mong muốn
rằng trong điều kiện sống chưa khá giả gì, cũng
như toàn xã hội, đội ngũ các nhà văn Việt Nam nói
chung và tổ chức Hội Nhà văn nói riêng hãy vì những
ước mơ, hoài bão của mỗi người cộng hưởng với ước
mơ và hoài bão của nhân dân mà làm việc, chống lại
bệnh cơ hội chính trị, chống lại bệnh cơ hội văn
chương để khuyến khích một phong trào văn học dân
chủ hơn, đặng có nhiều tác phẩm hay, tác phẩm tốt
phụng sự cho nhân dân và đất nước.
Hà Nội, ngày 14/4/2005
|
.
