về cái tôi trữ tình
trong thơ từ của Lý Bạch và Tô Đông Pha

«Văn như kỳ nhân» (văn giống như người viết ra văn) là mệnh đề có tính định luật đầu tiên, khẳng định sự có mặt của con người trong văn học cổ điển Trung Quốc đã được Lưu Hiệp nhà lý luận phê bình văn học lớn nhất thời Lục Triều đưa ra cách đây gần 1500 năm. Từ lý luận sơ khai đến thực tiễn sáng tác thơ ca cổ điển Trung Quốc đã chứng tỏ sức sống bền bỉ và mãnh liệt của một con người với những tiềm năng tối đa «được thể hiện qua các mặt mệnh, tình, tài, thân, phú quý...» [1] luôn gắn chặt với cuộc đời tác giả, để khắc hoạ thế giới nội tâm, cái tôi trữ tình và phong cách nghệ thuật riêng của họ. Với cách quan niệm như trên, chúng ta có thể tìm hiểu một vài khía cạnh về chân dung con người trong thơ ca cổ điển Trung Quốc thông qua cái Tôi trữ tình được thể hiện trong thơ từ của thi tiên Lý Bạch và cư sĩ Đông Pha.

Lý Bạch yêu trời đất, trăng sao, sông núi, yêu đến mức có thể đem cả Hoàng Hà vạn dặm vào cõi lòng mình:

Sông Hoàng Hà lưng trời tuôn nước

Xuống biển rồi có ngược lên đâu.

  (Tương tiến tửu) Trần Trọng Kim dịch

để dòng sông hoá thân thành khát vọng tự do, và hoài bão bứt phá mọi rào cản:

Sông Hoàng Hà chảy vỡ núi Côn Lôn

Thét gào muôn dặm húc Long môn.

  (Công vô độ hà)

Thích xê dịch, thích làm bạn với núi rộng, sông dài, trời cao, mây trắng song cái Tôi Lý Bạch, trước hết vẫn sinh ra từ đời thực. Cho nên, tỉnh mộng là gặp đời, cái Tôi ấy chỉ sau phút «Bỗng bàng hoàng làm phách động, Hoảng vùng dậy than dài» (Mộng Thiên Mụ ngâm lưu biệt) đã cất cao giọng khinh miệt bọn quyền quý «Dễ đâu cúi gãy lưng phụng quyền quý» và day dưt khôn nguôi trước cái chết vô tội của dân đen:

Xương trắng chất thành núi

Người dân có tội gì?

Trong sự đối mặt với đời Lý Bạch nhận ra rằng sự tự do tuyệt đối chỉ có được trong thế giới mộng thần tiên, nên Lý Bạch sầu, đó là cái sầu của con người phóng khoáng, cuồng trong men say, cuộn trong nước chảy:

Muốn đến trời xanh xem vầng nguyệt

Giơ dao chém nước, nước càng chảy mạnh

Nâng chén tiêu sầu, sầu chẳng vơi.

  (Tuyên Châu Tạ Diễu lâu tiễn biệt hiệu thư thúc Vân)

Muốn thoát ra khỏi nỗi sầu nhân thế, Lý Bạch tìm đến rượu, để say rồi mộng:

Ba trăm sáu chục ngày trời

Ngày ngày say khướt như đời con nê.

  (Tặng nội) Tản Đà dịch

vì khi mộng ông sẽ tìm lại được sự tự do theo ý muốn của chính mình: 

Vui cho đẫy khi ta đắc ý

Dưới vầng trăng đừng để chén không.

 (Tương tiến tửu)

Và cứ thế Lý Bạch ngược xuôi trong thế giới thần tiên:

Cuối năm nếu muốn sang chơi

Cưỡi con rồng trắng giữa trời thẳm xanh.

  (Tiễn sơn nhân họ Dương về núi Tung) Nguyễn Hữu Hồng dịch

ông sống nhiều cùng trăng sao hơn là gắn bó với trần thế:

Trăng ra khỏi núi thiên sơn

Bể mây bát ngát trăng vờn chơi vơi

Gió tung bay vạn dặm dài,

Thổi vào tận chốn ở ngoài Ngọc môn

  (Quan sơn nguyệt)

Có thể nói dưới ngòi bút Lý Bạch, cái Tôi được miêu tả đầy cá tính, ngang tàng, phóng túng, không ngượng ngùng, không sợ hãi, dù yêu hay ghét, đều đi đến tận cùng. Chính vì thế, nó được coi là «cái Tôi cuồng phóng», và Lý Dương Băng người cháu họ sống cùng thời Lý Bạch đã phải kinh ngạc mà thốt lên rằng: «Đơn độc nghìn năm duy chỉ ông» (Thiên tải độc bộ, duy công nhất nhân. [Thảo đường thi tập]).

Cái Tôi ấy có quyền kiêu hãnh, bởi cũng như Lý Bạch, nó là cái Tôi tài hoa sung mãn, chứa đựng một thế giới nội tâm phong phú. Trong thế giới đó, nó «cuồng phóng» chẳng kém gì Lý Bạch khi bày tỏ hết mình đủ mọi thứ tình, từ tình yêu chính đáng: tình yêu thiên nhiên, yêu nước, yêu cha mẹ, vợ con, anh em, bạn bè, tình hoài cổ, tình cố hương, tình ly biệt,... đến thứ tình vụng trộm như trăng gió thoảng qua nơi tửu điếm. Vì hào phóng và chan chứa, vì bay bổng và trữ tình nên cái Tôi của Tô Đông Pha gợi lại hình ảnh Lý Bạch một thời đã qua, và hình ảnh ấy quả thực vô cùng quyến rũ. Nhưng ở những góc độ sâu hơn, cái Tôi ấy lại chinh phục hoàn toàn người đọc bởi một vẻ đẹp mang đậm dấu ấn riêng biệt của con người Tô Đông Pha.

Qua quá trình khảo sát thơ từ Tô Đông Pha, chúng tôi nhận thấy không chỉ có sự xuất hiện của một cái Tôi mang đặc điểm hào phóng mà đó còn là một nhân cách mang nhiều sắc diện. Nhân cách ấy, trước hết có một tư duy biện chứng và có phần hiện đại:

Ngang trông thành dải, nghiêng nhìn thành đỉnh

Cao thấp gần xa thảy khác nhau

Chẳng rõ Lư sơn đâu mặt thật

Bởi thân đứng ở chính lòng núi.

  (Đề Tây Lâm bích) Thu Phương dịch

Nhìn nhận sự vật ở các góc độ khác nhau, nên khi trực tiếp bày tỏ cái Tôi công dân trong cương vị một viên quan :

Nhà ta ở tận đầu sông

Nghề quan đưa đến biển Đông sóng dồn.

  (Du Kim sơn tự) Thu Phương dịch

bao giờ Tô Đông Pha cũng có thái độ hết sức khách quan, ông lo cho dân bằng cái lo rất thực:

Trời mà mưa châu

Kẻ lạnh làm áo được đâu!

Trời mà mưa ngọc,

Kẻ đói làm sao có thóc.

   (Hỷ vũ đình ký) Phong Lê dịch.

Nhưng để có được miếng cơm manh áo cho dân, Tô Đông Pha thừa hiểu phải «Mong vua như Nghiêu Thuấn» (Tẩm viên xuân - Phó Mật Châu), song ông cũng tự xác định được rằng: «Làm thế khó biết bao» (Tẩm viên xuân - Phó Mật Châu), vì hiện thực nhãn tiền đầy bất công:

Mười dặm một trạm chạy trong bụi,

Năm dặm một chòi lính giục vội.

Ngã hang, sa hố, chết chồng nhau,

Để cho vải quý được mang tới.

Như cắt qua khơi, khe vượt núi,

Lá mượt cành tươi tuồng mới hái,

Người đẹp trong cung một tiếng cười,

Nghìn năm máu bụi còn tung mãi.

  (Lệ chi thán) Hoàng Tạo dịch

và vì cả cuộc đời con người hết lòng vì dân vì nước như ông kết cục lại cũng chỉ là một chuỗi dài năm tháng thăng giáng, đày ải liên miên.

Nhìn đời thấu triệt, hiểu quy luật cuộc sống nên Tô Đông Pha luôn tìm cho mình một cách ứng xử bình thản, dù đó là vấn đề xuất xử hành tàng vốn được coi là điểm nóng trong đời sống kẻ sỹ dưới thời phong kiến:

  Đây là bài từ có hoàn cảnh sáng tác đặc biệt, nó được viết khi Tô Đông Pha từ biệt Hoàng Châu, mảnh đất đày ải đầu tiên ông đến sau khi thoát khỏi tội chết trong vụ Ô đài thi án nổi tiếng lịch sử, để tới Nhữ Châu - miền đày ải tiếp theo. Tác phẩm mở đầu bằng khúc ca của bao nỗi khổ do cơn thịnh nộ của biển quan trường đổ ập xuống đầu ông: xa quê, biếm đày lại biếm đày... nhưng không có bóng dáng kẻ tội đồ trong tột cùng đau khổ, chỉ có dáng toạ lạc ung dung của lão Tô, đối diện với Hoàng Châu như cùng bạn tri âm ôn lại quãng đời đã qua và bày tỏ những suy ngẫm của riêng mình về một tương lai «ngày mai không muôn khổ», bởi hôm nay «Bao việc tựa thoi đưa»; về một niềm lưu luyến không nỡ «cứ vậy mà đi sao?»; về một nỗi mong «đợi khi nhàn gió thu lay lắt»; và cả về một cõi lòng đang xôn xao sóng vỗ «Nước trôi sóng vỗ bãi bờ, Trước nhà liễu rủ nhớ ta chăng»...

Sâu sắc, cụ thể, khách quan mà không gò ép trong cách trực tiếp bộc lộ mình, cái Tôi nghệ thuật Tô Đông Pha còn sự vật hoá nhân cách chủ thể tác giả. Tô Đông Pha mang tư tưởng, tính cách, phẩm chất tiết tháo, sự tạo ngộ... ngưng kết lại trong hình tượng những vật thể vốn rất đẹp như: mai, sen, hải đường, quất, liễu, tùng, thạch lựu, cúc, nhạn, chim hồng, tuyết, trà, âm nhạc (tranh, địch, tỳ bà), hội hoạ... để hát ca ngâm vịnh, khiến cho tất cả những sự vật trên đều có chung một đặc tính: cao khiết, cô tịch, kiêu sa... từ đó giãi bày rõ hơn những nếm trải của bản thân ông trong quá trình tự an phận với cảnh cô tịch, tự tìm cho mình niềm vui siêu thoát trong cuộc sống biếm đày. Cho nên, khi Tô Đông Pha coi mọi lao khổ hữu hình chỉ là trò thách đố vui trong những cuộc chơi nhỏ nhoi mà tạo hoá giành cho ông:

Đường đời vô tận

Lao sinh hữu hạn

Tựa như cuộc vui nhỏ nhoi.

  (Tẩm viên xuân - Phó Mật Châu) Phạm Bá dịch

thì chúng ta nên hiểu rằng, đây không phải là lời nói suông vì thực chất đó là kết quả của một quá trình tự đào luyện và giải thoát mình trong gian khó.

Không chỉ vật hoá cái Tôi, Tô Đông Pha còn bộc lộ nó trong hình hài thân phận khác. Và để lý giải rõ hơn về điều này, ông lưu ý người đời rằng: “«nhu tín ngô sài thiên phóng» (Khước kiều tiên), cái gọi là «ngô sài» ở đây, tức là Tôi và đối tượng hoá của Tôi, chúng đều tràn trề thiên phóng.” [3] Có khi chúng xuất hiện với bộ mặt «đạt sỹ», (Thập phách tử), có lúc là «cuồng sỹ», nhiều lần như vị du tiên: «ta muốn cưỡi gió bay lên» (Thuỷ điệu ca đầu - Minh nguyệt kỷ thời hữu), lại có khi trong hình hài kẻ say tuý luý: «chỉ có rượu quên đi điều phiền muộn» (Thuỷ điệu ca đầu)... và những khuôn mặt ấy luôn biểu đạt hành vi tình cảm của chúng bằng những sắc thái hạo nhiên, siêu thoát, và thấu đạt: hoặc «một mình đi lại suy ngẫm» trong bối cảnh «lan can chênh chếch bóng trăng chiếu thềm» (Ngu mỹ nhân); hoặc lấy rượu hỏi trời, nâng chén mời trăng; hoặc ung dung «bên thành cổ ngoài thôn, chống gậy dưới bóng chiều tà» (Giá cô thiên), hoặc lất ngất tình say giữa núi xuân: «vi vút gió xuân say chợt tỉnh, hơi lạnh đầu non, ngả bóng cũng tương nghênh» (Định phong ba)...

Có thể nói, cái Tôi được sinh ra từ ngòi bút «ta cuồng trong thú lạ» của Tô Đông Pha, rất tự nhiên cũng mang theo đời «sơ cuồng di thú». Nó xuất hiện, bằng sự tự thể hiện, tự bộc lộ thân phận tác giả một cách trực tiếp, hoặc tồn tại trong sự vật, trong dáng dấp người khác... dù ở hình hài nào cái Tôi ấy cũng thể hiện rõ, đến đây chúng ta đã có thể kết luận được rằng đó là sự sâu sắc, thấu triệt, khoáng đạt mà bình dị, hài hước mà lạc quan, tinh tế... vốn thuộc về phong thái, thuộc về cái gì đó sâu sắc nhất, rộng mở nhất và riêng biệt nhất trong con người Tô Đông Pha. Chính vì mang đậm dấu ấn của tác giả, nên cái Tôi này nếu có muốn thì người khác cũng không học theo được, mà chỉ có thể thốt lên rằng đó chính là hoá thân của Tô tiên lão «một mình đến rồi đi, bóng chim hồng mờ ảo» (Bốc toán tử).

Trở lên, chúng tôi đã nêu ra một số nét, về cái Tôi trữ tình trong thơ từ của Lý Bạch và Tô Đông Pha qua cách nhìn so sánh. Tuy chưa thật hoàn toàn đầy đủ song cũng có thể khái quát như sau: Gặp nhau ở cá tính hào phóng, nhưng cái Tôi Lý Bạch thiên về sự cuồng phóng trong thế giới tiên cảnh, còn cái Tôi Tô Đông Pha lại chủ yếu thể hiện chiều sâu triết lý, tầm cao thời đại sự khoáng đạt và sâu lắng giữa đời thường. Vậy đâu là căn nguyên của sự tiểu đồng đại dị này? Theo chúng tôi phải lý giải sự giống và khác này trên cơ sở lịch sử và cá tính sáng tạo của mỗi tác giả.

Như chúng ta đều biết, tuy sống ở hai thời kỳ lịch sử khác nhau, nhưng về cá tính cả Lý Bạch và Tô Đông Pha đều có chung đặc điểm hào phóng, về tài năng văn chương cả hai đều được liệt vào hạng «tài hoa nhất mực phóng bút thành thơ», về đời sống văn hoá tư tưởng, ngoài việc tiếp thu ảnh hưởng Nho, Phật, Đạo, họ còn là sản phẩm của thời kỳ lý tưởng thẩm mỹ thị dân đang đòi hỏi mãnh liệt sự tự do cá nhân trong khuôn khổ phong kiến, do đó thơ từ của họ gặp nhau ở sự hào phóng bày tỏ cái Tôi tự tin, tự chủ, bay bổng trong khát vọng tự do, và sung mãn trong thế giới tình cảm phong phú. Nhưng Lý Bạch sống vào thời Thịnh Đường, con người cá nhân trong thơ ông không thể không mang dấu ấn thời đại. Một thời đại được xem là cực thịnh, dưới sự trị vì của ông vua Đường Minh Hoàng vốn khá cởi mở với thơ ca đặc biệt là với riêng Lý Bạch. Trong bối cảnh như vậy, thơ ca đương đại đủ sức vươn tới đỉnh cao, ở sự hoàn thiện của khuynh hướng tư duy hướng ngoại được đặt nền móng từ Kinh thi, Sở từ, Hán phú... với tư cách hạt nhân tiêu biểu của nền thơ ca này, Lý Bạch đã dùng tài năng đầy cá tính của mình để xây dựng một cái Tôi cụ thể, hữu hình sánh vai cùng vũ trụ bao la, bằng dáng vóc kỳ vĩ, bằng nhân cách độc đáo, không tiền khoáng hậu... Ngoài những lý do vừa nêu, vẫn còn một điểm cần phải chú ý là: cả cuộc đời, Lý Bạch không làm quan (rất có thể vì cửa quan không chấp nhận nổi vị hiệp khách giang hồ quá ngạo cốt này) nên ông chưa bao giờ nếm trải thực sự sóng gió chốn quan trường, cũng như phải chịu bất cứ sự áp chế chính thức nào của bộ máy quan liêu nặng nề đó. Do vậy, tư tưởng vốn quá phóng túng và thiên về cảm tính của ông càng có điều kiện thoát ra khỏi mọi giàng buộc luân lý, kỷ cương, để cuồng say trong mục đích khẳng định cái Tôi tài hoa (Nhân sinh ngã tài tất hữu dụng), cùng khát vọng tự do tiên thế hơn là việc trăn trở hay phủ định quyết liệt với hiện thực. Trong khi đó, Tô Đông Pha gắn chặt vào thế giới quan trường, cả đời ông sung sướng, đau đớn và bi phẫn cũng vì thế giới đó. Cho nên, như ta thấy, trong thơ ông cái Tôi «hào phóng» thường bị níu kéo nhiều hơn bởi cái Tôi «công dân» của một viên quan cố hữu. Nhưng dù đang làm một cái Tôi «hào phóng», cái Tôi «công dân» chìm nổi giữa biển quan trường, hay hoá thân vào hình hài thân phận khác, thì bao giờ cái Tôi Tô Đông Pha cũng thể hiện một cách nổi bật tầm cao và chiều sâu của một nhân cách lớn. Một nhân cách đã sinh ra trong sự cộng hưởng của tài năng cá nhân thiên bẩm, có ý thức tự chủ nhập thế, có tư duy tương đối khách quan, có tấm lòng luôn luôn rộng mở... với một thời đại trẻ trung và thực dụng dưới sự trì vì của giai tầng địa chủ mới lên, được sự hậu thuẫn của tầng lớp thị dân vốn rất coi trọng lợi ích cá thể; một thời đại tuy không hùng mạnh ở thiết chế phong kiến, nhưng lại làm nên sự thăng hoa của các luồng tư tuởng triết học, tôn giáo (Nho học hay còn gọi là Lý học, Đạo giáo, Phật giáo), khoa học, nghệ thuật... từ quá trình nâng cao tầm nhận thức của con người trong khuynh hướng đi sâu vào bên trong bản chất cuộc sống (đang bước vào giai đoạn sâu sắc hoá và phức tạp hoá mọi quan hệ xã hội). Và vì là sự hoá thân của một nhân cách như vậy, nên cái Tôi Tô Đông Pha có chiều sâu triết lý, tầm cao thời đại và sự gắn bó mật thiết với đời thưòng là điều hiển nhiên.

Qua sự trình bày và lý giải trên đây về những dị đồng trong cách xây dựng cái Tôi nghệ thuật của Lý Bạch và Tô Đông Pha, chúng ta có thể đi đến kết luận cuối cùng rằng: Tuy cùng chung đặc tính hào phóng nhưng nếu Lý Bạch khai thác triệt để cái Tôi ở khía cạnh cá nhân cuồng phóng, thì với Tô Đông Pha cái Tôi ấy lại đặc biệt gắn bó với đời thường trong sự thấu hiểu và đầy suy tư. Chính sự khác biệt này, đã tạo nên vẻ đẹp - một trữ tình bay bổng (cái Tôi Lý Bạch), một sâu lắng, triết lý (cái Tôi Tô Đông Pha), và dù ở góc độ nào thì cả hai khi hợp lại đã cho ta một cái nhìn tương đối chung nhất về những đặc điểm cơ bản trong thế giới tư tưởng và tình cảm của con người trong văn học cổ điển Trung Quốc.●

NGUYỄN THU PHƯƠNG

Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc

(Bài viết đã công bố trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc tháng 1 năm 2002)