|  VĂN
HỌC & NGHỆ THUẬT
Sơ
lược về chữ Nhân và chữ Lễ của Khổng Tử
Chữ Nhân
Nói đến Khổng Tử trước hết là nói đến nhà đạo đức,
nhà luân lý. Hạt nhân cơ bản của đạo đức Khổng Tử
là chữ Nhân và chữ Lễ.
Nhân là gì? Trong luận ngữ có 105 chỗ nói đến nhân,
nhưng không chỗ nào giống chỗ nào. Ví dụ Phan Trì
hỏi nhân là gì? Phu Tử nói "Yêu người"
(Nhan Uyên); Trọng Cung hỏi nhân là gì? Phu Tử nói
"Cái gì mình không muốn thì không làm cho người
ta; ở trong nước không có điều oán, ở trong nhà
không có điều oán" (Nhan Uyên). "Nhân
là làm cái khó trước mà để cái được lại sau"
(Ung dã). "Người quân tử bỏ cái nhân thì làm
sao thành danh được?" (Lý nhân); "Chí
sĩ, nhân nhân không cầu sống mà hại cái nhân, sát
nhân để thành nhân" (Vệ Linh Công); "Kẻ
nhân ắt có dũng, kẻ dũng chưa chắc có nhân"
(Hiến vấn)...
Tóm lại chữ nhân của Khổng Tử có nội dung phức
tạp. Mặc dù vậy có thể hiểu nhân là một khái iệm
đạo đức chỉ phẩm chất cần có của người quân tử.
Phẩm chất đó được nhìn nhận từ hai mặt: đối với
mình và đối với người. Đối với mình phải trong sạch,
không nghĩ và không làm điều xấu, điều ác, phải
giữ đúng lễ và vương lên không ngừng. Theo cách
nói của các nhà nho là phải "tu thân"
theo các tiêu chuẩn nhân nghĩa lễ trí tín để có
thể "tề gia, trị quốc, bình thiên hâ".
Đối với người, phải thương yêu ngườ (Phàn Trù vấn
nhân, Tử viết: "ái nhân" - Nhan Uyên);
phải giúp người thành đạt như chính mình (Phù nhân
giảm kỉ dục lập nhi lập thân, kỉ dục đạt nhi đạt
nhân - Ung dã), phải tránh cho người khác những
điều chính mình cũng không muốn (Kỉ sở bất dục vật
thi ư nhân - Nhan Uyên). Mình muốn thì cũng giúp
người khác thông đạt, đó là trung; mình không muốn
thì cũng tránh cho người khác, đó là thứ; "trung
thứ" chính là nhân vậy.
Đương nhiên, không nên quá nhấn mạnh một chiều
giá trị siêu việt của chữ nhân như Phơ-bách đã làm
khi mượn chữ "nhân" của Khổng Tử để minh
họa cho chủ nghĩa nhân đạo của giai cấp tư sản.
Chủ ngĩa nhân đạo của Phương Tây nghiêng về quyền
lợi con người, chữ nhân phương Đông nghiêng về trách
nhiệm con người. Nói đến chữ nhân, Khổng Tử đặc
biệt nhấn mạnh đến sự an phận mà không oán trách,
đặc biệt ở người dân (tại bang vô oán, tại gia vô
oán - Nhan Uyên), phải chống lại sự hiếu thắng,
khoe khoang, oán giận, ham muốn (khắc phạt, oán,
dục, bất hành yên, khả dĩ vi nhân hĩ - Hiến vấn).
Ông nói đến chữ nhân là nhằm vào người quân tử;
bên cạnh chữ nhân còn có chữ dân giành cho người
nô lệ. "Người quân tử học đạo thì biết thương
người, kẻ tiểu nhân học đạo thì dễ sai khiến"
(quân tử học đạo tất ái nhân, tiểu nhân học đạo
tất dị sử - Dương Hóa). "Dân có thể làm cho
họ theo con đường của ta, không thể làm cho họ biết
đó là gì" (dân khasư3 do chi, bất khả sử tri
chi - Thái Bá). Khổng Tử nói đến nhân là nói đến
nhân phẩm cơ bản để có thể thực hành Lễ....
Chữ Lễ
Lễ là lễ nghi thể hiện các quy phạm đạo đức. Lễ
mà Khổng Tử nói là lễ nhà Chu, tức là những quy
tăc, lễ nghi thể hiện quan hệ tốt đẹp giữa người
với người. Nước Lỗ, quê Khổng Tử thuộc giòng dõi
thiên thử nhà Chu. Khổng Tử muốn khôi phục lễ nhà
Chu để thực hiện Nhân. Như vậy lễ là hình thức của
nội dung nhân. Ông nói: "Một ngày biết nén
mình theo lễ thì thiên hạ sẽ quy về nhân vậy"
(Nhất nhật khắc kĩ phục lễ thiên hạ quy nhân yên
- Nhan Uyên). Khổng Tử đề xướng việc khôi phục lễ
nhạc nhà Chu vì cuối Chu, lễ nhạc bị xem thường,
thậm chí bị phá bỏ. Ví dụ các chư hầu tiếm ngôi
vượt vị của thiên tử; tôi giết vua, con giết cha,
anh giết em (xem Tả truyện, Xuân Thu). Hay như vua
nước Lỗ làm lễ Cốc Sóc chiếu lệ cho qua chuyện (Luận
ngữ). Hay như việc tể Ngã phàn nàn về lễ để tang
cha mẹ ba năm là quá dài, xin cho để tang một năm.
Khổng Tử nói: "trò Dư thật là kẻ bất nhân.
Trẻ con sinh ra sau 3 năm mới thoát khỏi sự bồng
bế của cha mẹ,cho nên để tang cha mẹ 3 năm, thiên
hạ đều làm thế. Vậy trò Dư không biết có thương
nhớ sự bồng bế 3 năm của cha mẹ hay không?"
(Dư chi bất nhân dã. Tử sinh tam niên, nhiên hậu
miễn ư phụ mẫu chi hoài, phù tam niên chi tang,
thiên hạ chi thông tang dã. Dư hữu tam niên chi
ái ư kì phụ mẫu hồ? Dương Hóa).
Chung quy, lễ mà Khổng Tử nói đến là lễ nghi và
các quy tắc đạo đức có từ đời nhà Chu, ông đề xướng
việc phục hồi lễ là để thi hành đạo nhân...
Lương Duy Thứ
(trích Đại cương văn hóa phương Đông)
|
.
