|  VĂN
HỌC & NGHỆ THUẬT
Bùi
Giáng - thi sĩ kỳ dị - Kỳ 5: Văn chương Bùi Giáng
trong những cuốn sách đầu tiên
Nhiều độc giả từng biết đến một thứ văn dị thường
của Bùi Giáng. Dị thường nhưng hồn nhiên trong trẻo,
có lẽ đó là đặc điểm trong văn chương ông. Nhưng
đã có thời văn chương ông chỉ hồn nhiên trong trẻo
thôi, không có chút dị thường nào.
Hãy đọc một số tác phẩm đầu tiên của Bùi Giáng
thì biết, trước hết là những cuốn ông viết ra trong
thời kỳ mới đến Sài Gòn. Chúng được đặt tựa một
cách khiêm nhường, chẳng hạn Một vài nhận xét về...,
xuất bản trong khoảng thời gian từ 1957 đến 1959.
Những cuốn sách này được viết ra nhằm phục vụ cho
học sinh trung học. Trong sách có kèm theo những
đề bài tập làm văn cho học sinh luyện tập, nội dung
liên quan đến các tác phẩm cổ điển của văn học Việt
Nam như Truyện Kiều, Lục Vân Tiên, Chinh phụ ngâm...
Trên thực tế, đây là những cuốn sách thuộc thể loại
giới thiệu tác giả tác phẩm, người lớn cũng có thể
đọc và tìm thấy nhiều điều thú vị. Ở đây không có
những ngôn ngữ kỳ dị mà ta thường gặp đầy rẫy trong
những tác phẩm sau này của ông.
Hãy đọc một đoạn văn Bùi Giáng mở đầu phần bài
viết về Lục Vân Tiên: "Lục Vân Tiên. Không
một cuốn truyện nào đã làm xúc động tuổi nhỏ của
chúng ta nhiều bằng tác phẩm của cụ Đồ Chiểu. Ngày
tôi còn nhỏ, tôi được người vú già kể cho nghe.
Kể đi kể lại mãi, và tôi cứ đòi kể lại cho nghe
hoài. Dường như mỗi lần nghe lại, lại thấy mới mãi
ra. Từ đó hình ảnh nhân vật Lục Vân Tiên cứ ám ảnh
tôi luôn"... "Thế rồi ngày nay tôi lại
nói chuyện Lục Vân Tiên với bà con nghe. Tất nhiên
là nói sẽ dở lắm. Vì tôi không làm sao có được cái
giọng của người vú già là một lẽ. Cái giọng trịnh
trọng, chậm rãi, cảm động, lạ lùng, sau khi đằng
hắng đủ ba lần, rồi mới bắt đầu: Trước đèn xem chuyện
Tây Minh. Bao giờ cũng vậy, trước khi lựa lời kể
lại, bà chậm rãi cao giọng ngâm mấy lời thơ đầu
của cụ Đồ Chiểu. Và từ đó, cái câu Ai ơi lẳng lặng
mà nghe mãi mãi trong tâm tư tôi sẽ còn vang một
âm vang huyền hoặc".
Đọc những đoạn văn đó ta có thể mường tượng ra
ông là một người lịch thiệp, tóc tai, áo quần tươm
tất, quá khác biệt với những gì mà ta thường hiểu
về một thứ ngôn ngữ Bùi Giáng cà riềng cà tỏi được
viết ra bởi một tác giả râu ria xồm xoàm, áo quần
kỳ dị. Văn chương của ông lúc bấy giờ đẹp lung linh,
không hề có những ngôn từ "lai rai theo điệu
du côn" như ông tự nhận sau này.
Chưa hết, hãy đọc tiếp một đoạn văn trong cuốn
sách viết về Chinh phụ ngâm: "Rồi những buổi
sáng, những buổi chiều, có sương, có khói, có cánh
nhạn ở cuối ngàn, có mây hồng vây ải lạnh, người
sẽ trở gót ra lại bên đầu cầu, nhìn lại làn nước
trong như lọc, kể lể những gì với nước suối, tỉ
tê những gì Ngàn dâu xanh ngày kia che khuất bóng
chàng, ngày nào sẽ trả lại cho ta bóng chàng về
giữa những hàng cờ bay phấp phới?".
Không chỉ bóng bẩy và hoa mỹ, ngòi bút Bùi Giáng
lúc này còn thể hiện sự sắc sảo, tinh tế lạ thường
khi phân tích tác phẩm. Hãy đọc thêm một đoạn này
nữa trong cuốn sách viết về Truyện Kiều: "Kiều
đã sống một cuộc sống giống chúng ta. Nàng đã đau
khổ. Như mọi chúng ta thôi. Nhiều hơn một số, và
ít hơn một số. Nàng tỏ ra có thiện chí ít nhiều,
và nhiều lần tội lỗi. Đời nàng tầm thường là hình
ảnh kiếp người tầm thường. Nhưng khi kể lại đời
nàng cho ta nghe, Nguyễn Du đã có một giọng điệu
nhặt, khoan, trầm, bổng thế nào, và đã làm sáng
ngời bài học luân lý. Chúng ta cảm động. Khi lặng
nghe Nguyễn Du chậm rãi giọng lời, chúng ta thấy
bên kia câu chuyện tầm thường, giữa cuộc sống tối
tăm, một kiếp người đương vùng vẫy. Trong tâm khảm
ta, từ nay hình ảnh ấy sẽ in sâu, rõ nét, đậm màu"...
"Giá trị luân lý của Đoạn trường tân thanh
không do những hành động vụn vặt của Kiều, mà do
lời thuật chuyện của thi nhân, lời đây không phải
là lời văn, mà là giọng nói của một tấm lòng. Lời
nói mang nặng biết mấy tâm tư tâm linh của người
dân Việt hội tụ lại ở đây, một lần duy nhất, trong
sáng hơn ca dao, thâm thúy hơn tôn giáo, diễm tuyệt
hơn văn chương, vì cái giọng não nùng của một kiếp
sống dở dang trong lòng đau thương của thế kỷ".
Tuy nhiên, những áng văn tài hoa ngời sáng đó đã
lùi dần để nhường chỗ cho một loại văn chương khác
hẳn - một thứ văn chương vừa tài hoa vừa kỳ dị,
tài hoa hơn và ngày càng kỳ dị hơn.
Màu thanh thiên mở
Một phút nữa thôi
Và màu sẽ mất
Suối sẽ xa đồi
Như mây xa đất
Một trang cũ kỹ
Mới lại một lần
Linh hồn giản dị
Bờ cõi thanh tân
Em sẽ đi đâu
Với đời đi mất
Tờ giấy phai màu
Hồng kia có thật
Máu ở vành môi
Về tim mấy bận
Suối bỏ rơi đồi
Ai làm sao giận
Với một vòng tay
Với vòng tay nữa
Ôm tháng giữa ngày
Đồng khô chết lúa
Với vòng tay của
Mười ngón tay măng
Xin mở một lần
Màu thanh thiên của…
(còn tiếp)
Trần Đình Thu
|
.
