Nguyễn Huy Thiệp
 Bài
Học Tiếng Việt
Ðể tưởng nhớ V. T. P.
"Ta như chim, tiếng Việt như rừng"
(Lưu Quang Vũ)
Vũ lên xe điện ở ga Cầu Mới. Chàng vào thành phố
để dự bữa tiệc mừng nhà mới của người bạn quen tên
là Hoàng. Chàng rất ít khi đi dự những buổi tiếp
tân thế này. Đây là trường hợp đặc biệt.
Vũ là nhà văn, nhà tiểu thuyết danh tiếng. Chàng
mới 25 tuổị. Khi người ta còn trẻ, lại danh tiếng
chắc hẳn cuộc đời đẹp lắm?
- Cũng đẹp... cũng đẹp - Vũ mỉm cười và lẩm bẩm
như thế. Không có lý do gì người ta lại đi phỉ báng
cuộc đời, coi nó là xấu cả. Mà em... Vũ xua đuổi
hình ảnh một cô gái ra khỏi óc mình. Chàng nghĩ
đến những cuốn sách sắp viết... Khéo không mà lao
lực ...
Công việc của nhà văn là gì? Vũ nhiều lần tự hỏi.
Chàng không bao giờ có thì giờ nghĩ về điều đó cho
thấu đáo. Phải 25 năm nữa, phải 50 tuổi. Chàng biết
thế... Nhưng chàng không biết rằng trước mắt chàng
chỉ còn có 2 năm nữa mà thôi. Đấy là định mệnh của
chàng! Đấy là số phận của chàng! Chàng đã hứa với
Thượng Đế hãy dành cho chàng 2 năm để chàng viết
ra một cuốn sách thật ra trò. Sống lâu cũng chẳng
để làm gì...
Vũ cảm thấy chàng là một "nhà ngôn ngữ"
hơn là một nhà văn. Chàng yêu tiếng Việt. Không!
Không phải tình yêu. Chàng thích sự chính xác của
từ ngữ: chính xác về tình cảm, về cấu trúc, tóm
lại là nghệ thuật. Chàng sung sướng nếu người ta
gọi chàng là người viết ra được những quyển sách
tiếng Việt hay nhất. Cũng không để làm gì... nhưng
mà như thế sẽ lý thú chứ? Mà em...
- Cố gắng đi tìm bản chất - Vũ lẩm bẩm - cũng không
để làm gì? Để xác định một trạng thái ư? Một tình
cảm ư? Một cách ứng xử ư? Quá ư tầm thường! Mà vô
nghĩa...
- Hay là nhịp điệu? - Vũ lại băn khoăn tự hỏi. Chàng
biết rằng vũ trụ kia hỗn độn vô minh, trái đất chúng
ta quá bé nhỏ, con người quá bé nhỏ... Văn học không
phải là tất cả. Không nên quá coi trọng văn học.
Văn học chỉ là từ ngữ. Như những ngọn gió... Thế
còn lương tâm? Nhưng sao lại đi băn khoăn điều đó
làm gì? Hai trong vô số những cửa ải, những vấn
nạn mà nhà văn phải đối đầu là đạo đức và chính
tri... Nghĩa là lương tâm. Rồi đến gì nữa? Rồi đến
tiền... Cũng không phải thế. Sống thôi! Vũ mới 25
tuổi mà! Chàng còn trẻ tuổi.
Vũ biết chàng là một trong những nhà văn tiên phong
ở Việt Nam. Ở Việt Nam người ta mới viết tiểu thuyết,
làm thơ, làm báo chừng mười năm nay. Ở đây gần như
chưa có văn học. Một vùng đất trống. Không sao cả.
Văn học còn trẻ tuổi, chàng còn trẻ tuổi. Nghĩa
là chàng còn vô vàn những khám phá, những ngạc nhiên
và cơ hội. Chàng sẽ viết ra những phát kiến của
chàng về tâm hồn người dân Việt giống như nhà thám
hiểm địa lý đi lên Bắc cực viết về loài ga gô trắng
hay chim cánh cụt.
Vũ đưa mắt nhìn ra cửa sổ xe điện, Hà Nội đang vào
xuân. Mưa nhỏ, Hà Nội nhơ nhớp và nghèo xác. Không
phải cái nghèo thông thường: nó là cái nghèo vô
lối, dị mọ, không đâu có. Tất cả đòi hỏi phải khai
hóa, phải học hỏi từ đầu. Ôi cái đất nước Việt Nam,
cái cộng đồng người Việt Nam khốn khó của chàng!
Sao ánh mắt người Việt nó nhanh thế kia? Nó u ám
thế kia? Bọn gian dối và dâm đãng! Bọn con hoang!
Điều cần nhất là sự lương thiện và lòng nhân ái
thì các ngươi coi khinh! Không ai dạy dỗ, chỉ bảo,
khai hóa cho các ngươi cả.. Các ngươi đi nhạo báng
các bậc thầy! Vật dụng ư? Đáng lẽ là tôn giáo thì
là vật dụng. Rồi các ngươi sẽ phải trả giá cho sự
ngu dốt của mình.
- Thưa ông, ông cho tôi hỏi, hôm nay là ngày thứ
mấy hả ông?
Một người khách đi xe điện hốt hoảng hỏi Vũ. Chàng
giật mình, chàng trả lời:
- Hôm nay là ngày thứ bẩy, ông ạ.
- Chết! Đã thứ bẩy rồi ư?
Vũ gật đầu. Tất cả sẽ rối rít cả lên, sẽ ân hận,
sẽ cuống quýt khi những cái mốc tận thế theo nhau
lũ lượt kéo đến: ngày cuối tuần, tháng cuối năm,
cuối tuổi xuân, cuối đời, cuối thế kỷ. Khi Thượng
Đế hào phóng ban cho chúng ta sự sống thì chúng
ta đã coi thường nó thế nào, đã phí phạm nó thế
nào! Rất nhiều người Việt đã sống mà như chết vậy...
Khi Vũ coi văn học là một phương tiện để chàng khám
phá cuộc sống, khám phá mình, khám phá xã hội...
chàng bỗng chợt nhận ra bản thân mình, mọi người,
cả xã hội xung quanh đều có vẻ yếu đuối và không
thành thật. Mạnh mẽ và thành thật... Rất khó đấy,
các bố ạ, các vị... Điều ấy văn học không làm được,
nó chỉ phát hiện ra thôi. Văn học Việt Nam, ngay
buổi sơ khai của nó, giống như một đứa trẻ nhỏ,
phải làm những việc quá sức, những việc không ra
gì, thậm chí phải làm việc chính trị là thứ việc
cần nhiều phương pháp ứng đối khuynh hoạt. Người
ta chú ý đến bộ mặt bên ngoài hơn nội dung bên trong.
Người ta soi gương, ngắm nghía, chau chuốt cho bộ
mặt mình: nào cạo râu, nặn trứng cá, tỉa lông mày,
các cô gái bôi son... Người ta chú ý thái quá đến
bộ mặt bên ngoài, nói nhiều đến con người xã hội
hơn con người tự nhiên. Người ta đã "lịch sự",
đã "chính trị", đã đạo đức giả, đã cố
ý lờ đi cái ấy: con người tự nhiên, kẻ thành thật
nhất, trung hậu nhất, ngang bướng và ương ngạnh
Vũ trân trọng gọi con người tự nhiên ấy là "ông
lớn". "Ông lớn" còn có ông nhỏ gọi
là "ông b...". Hãy lắng nghe ông ta! Đấy
là bậc thầy của trực giác. Ông ta có luật chơi riêng
chi phối tính cách con người, thậm chí số phận con
người. Ông ta mới là trung tâm thần kinh, mới là
trí tuệ... Hoàn toàn không phải đầu óc mà là đầu
b... Người ta đã tôn vinh một vị ngụy quân tử đẹp
mã mà quên đi vị quân tử thực: bái vật tổ đại phu,
nhà chiến lược...
Xe điện đi từ Cầu Mới, qua ấp Thái Hà, đỗ ở Giám
(Quốc Tử Giám) hơi lâu để tránh tầu đi Cầu Giấy.
Vũ tì tay lên thành cửa sổ. Hà Nội lướt qua dưới
mắt chàng. Chàng sợ rồi thành phố này rồi sẽ mất
đi những kỷ niệm, sẽ mất đi những vẻ đẹp nên thơ
êm đềm của nó. Có thể cả tuyến xe điện này cũng
sẽ mất đi. Cũng không hề gì... Bởi cuộc sống vốn
là như thế. Kìa nước chảy dưới cầu. Kìa sông trôi
ra biển. Bao nhiêu giá trị đều là vô nghĩa. Ôi ôi,
sao chàng lại đi nghĩ ngợi như một người bạc nhược,
sớm chán nản mọi sự thế này? Mà em... Bao nhiêu
kỷ niệm trong đời...
Nỗi chán chường âm ỉ... Sự bất lực đương nhiên...
Những cái ấy tấn công chàng, từng tí một, từng ngày
một, dai dẳng. Chúng ta đang suy đồi. Vũ bực mình
vì chàng chỉ có một cuộc sống mà xung quanh chàng
toàn là người ích kỷ lăm le muốn ăn thịt chàng,
muốn chia máu chia thịt của chàng. Chàng không thể
chia máu chia thịt của chàng cho ai, có muốn cũng
không làm được. Chàng cũng ích kỷ. Chàng cũng chỉ
có một cuộc sống thôi, một dấu vết thôi. Chàng tìm
cách nhân nó lên nhiều lần. Đấy là văn học. Một
phép nhân ảo thuật. Văn học cũng là sự cùng quẫn,
cũng đầy dối dá và ngụy tạo. Tóm lại, văn học cũng
chẳng ra gì.
Khi quan sát con người, Vũ đau đớn khi chàng chỉ
toàn nhận ra những nét súc vật ở con người. Ở đám
người trẻ, đấy là bộ mông, cặp đùi, ánh mắt ráo
hoảnh. Nhục thể, toàn là nhục thể. Ở đám người già,
đấy là sự hư hoại tinh thần, những mảng tóc rụng,
những hàm răng giả, những "tư tưởng"...
Vũ sợ đám người già, do sự bất lực của chúng, sự
yếu đuối của chúng, nỗi sợ hãi cái chết, những mong
muốn "yên ổn" đã ngầm khủng bố toàn xã
hội bằng các đạo pháp, gia pháp, các quy định luật
lệ và nghĩa vụ. Những quy định giới luật cũng là
sự bất lực của giáo dục đối với tính chất súc vật
của con người tự nhiên. Con người tự nhiên vốn dĩ
vô luân, nó tự do.
Xe điện đi ngang qua Cửa Nam, qua phố Hàng Bông,
phố Hàng Gai. Vũ xuống xe điện ở đầu Bờ Hồ. Một
cô gái mặc váy rất ngắn đứng che khuất tầm mắt nhìn
Tháp Rùa. Cặp đùi rất khỏe. Vũ rùng mình, cặp đùi
rất khỏe và đáng thương như ở một lực điền. Trong
văn học, sự phô diễn "đạo đức nhà văn"
đôi khi cũng giống ở cô gái mặc váy rất ngắn kia...
Chỉ có tôn giáo, bởi sự nghiêm nhặt của hệ thống
nghi lễ và sự mực thước kinh điển, là được phép
bàn về đạo đức mà không lố bịch, không gợn hoài
nghi. Còn ở mỗi chúng ta, chúng ta chỉ nên cầu nguyện.
Vũ chậm rãi đi qua phố Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng
Đường... Đây rồi, bên trái, nhà số chẵn.
Bữa tiệc mừng nhà mới của Hoàng có khá đông khách.
Thấy có các vị tri huyện, tri phủ, nghị viên...
Giới văn chương nghệ thuật cũng đều là những tay
có tên tuổi, có máu mặt. Hoàng lấy con gái một vị
quan to. Hoàng đã đi du học ở Pháp. Hồi nhỏ, Hoàng
và Vũ đều học một trường. Nghe nói, Hoàng có dính
líu đến những vụ buôn lậu mờ ám, dính líu đến cả
buôn lậu ma túy và vũ khí.
Vũ được vợ chồng Hoàng đón tiếp nồng nhiệt. Hoàng
giới thiệu Vũ với những người quen:
- Thưa các ông, thưa các bà... Đây là nhà văn danh
tiếng, một người trẻ tuổi, một Vic-to Huy-gô ở Việt
Nam! Vâng! Đã được cụ Tản Đà khen ngợi... Ông Vũ
mới 25 tuổi, bằng tuổi tôi, nhưng ông Vũ dí dỏm
hơn nhiều...
Hoàng mỉm cười. Hoàng rất tự chủ ở chốn quan trường
và nơi đô hội. Vũ biết Hoàng giàu tiền của, nhiều
thế lực, bản thân Hoàng cũng có học vấn khá cao.
- Hắn đang chia máu, chia thịt của ta cho các bạn
mình - Vũ thấy vui vui khi đi theo Hoàng. Ngay từ
nhỏ, Hoàng đã lịch lãm hơn chàng. Hắn không bao
giờ cô đơn... Điều quan trọng nhất là hắn không
bao giờ cô đơn. Vậy thì hắn mạnh hơn ta hay hắn
đã bẩn thỉu hơn ta? Không biết!
Hoàng có vẻ biết rõ và tự chủ ở trong trò chơi.
Hoàng ghé vào tai Vũ nói nhỏ:
- Hãy cười lên, thằng chó! Mi không dung được người
ta thì người ta dung mi sao được? Hãy để ta giới
thiệu mi với em vợ ta... Con ngốc đó vốn hâm mộ
mi...
Hoàng dẫn Vũ đến chỗ vợ Hoàng ngồi giữa đám các
cô, các bà. Vợ Hoàng tên là Yến.
- Chào anh - Yến đưa tay ra - Anh dạo này thế nào?
- Tâm trạng tôi không được tốt lắm - Vũ lúng túng
trả lời.
- Anh thì bao giờ có tâm trạng tốt đâu - Yến mỉm
cười ý nhị.
- Đúng đúng ... Vũ đỏ mặt lên. Mọi người cùng cười.
- Đây là em gái tôi - Yến giới thiệu với Vũ - Cô
ấy tên là Hồng, cô ấy vốn có đọc anh, rất khâm phục
cách kể chuyện của anh. Cô ấy khen anh thông minh
sắc sảo.
- Chao ôi,sao không ai đi khen ta lương thiện mà
chỉ đi khen ta thông minh sắc sảo mà thôi. - Vũ
tê tái nghĩ. Bản tính Vũ lương thiện, chàng luôn
luôn giữ mình lương thiện, mọi suy nghĩ của chàng
đều hướng về sự lương thiện. Chàng đã dại dột bày
tỏ lên trang giấy những nhân vật thông minh sắc
sảo mất rồi. Chàng đã bị người đời đánh đóng chàng
với các nhân vật của mình. Chắc chắn, dưới mắt người
đời, chàng hẳn là một quái vật ghê gớm.
- Thưa ông... em hình dung ông là một người khác
thế này. Ông cô đơn..có phải không ạ? Ông lại kiêu
ngạo nữa... có phải không ạ?
Vũ nhìn đi đôi tay để trần của cô gái. Đôi tay rất
đẹp, chắc hẳn ngày xưa Kinh Kha khi nhìn đôi cánh
tay vũ nữ cũng thở dài y hệt Vũ đây.
- Tráng sĩ ...Hề ...
- Ông ấy vẫn y như cô hình dung đấy chứ! - Hoàng
cười - Vậy cô có muốn làm thành món đồ hiến tế cho
nền văn học Việt Nam hay không?
- Không... em chẳng dại. Tương lai em sẽ là một
bà tri huyện...
- Chúc mừng cô... Vậy cô là người đứng đắn lương
thiện...
Tiếng cười lại ran lên vui vẻ, Vũ quay mặt về phía
cửa sổ. Chàng chẳng lạ gì lối đối thoại sắc sảo
hóm hỉnh kiểu phòng khách thế này. Người Việt Nam
bắt chước lối sống phù hoa ở bên ngoài rất nhanh,
rất khéo.
Hoàng bỏ Vũ ở lại để ra chào khách. Bây giờ Vũ mới
có dịp nhìn kỹ hai chị em Yến, Hồng.
- Cũng đẹp... cô chị đẹp hơn cô em. - Đấy là ý nghĩ
đầu tiên của chàng. "Nơi người đàn bà, tất
cả đều là ẩn nghĩa", Vũ chợt nhớ đến nhận xét
của một triết gia. Thực ra, toàn bộ những bí mật
của thế giới này loanh quanh cũng chỉ ở một vài
dạng thức cơ bản mà thôi: âm dương, thiện ác, trước
sau, phải trái, đúng sai, xấu tốt, trẻ già, trên
dưới... Con người mãi mãi vướng vào các sợi dây
của những mối quan hệ không cân bằng, tất yếu sẽ
nhầm lẫn và rối bòng bong. Sự nhầm lẫn chồng chéo
lên nhau, khiến con người mãi mãi bất khả tri, mãi
mãi vô minh.
- Thưa ông, khi ông viết truyện, ông nghĩ đến ai
trước nhất... Độc giả ư? Hay là ông? Hay là một
người phụ nữ nào kia?
- Nếu là một người phụ nữ được thì tốt quá... Vũ
trả lời - nhưng không phải lúc nào cũng như thế
cả. Ở tác phẩm đầu tay thì tôi nghĩ đến mẹ tôi.
Mọi người ồ lên ngạc nhiên như vừa phát hiện ra
một điều gì có ý nghĩa lắm, cao cả và lương thiện
lắm.
Vũ đỏ mặt, chàng đã nói dối. Không phải là mẹ. Chàng
đã diễn đạt không đúng với tư tưởng của chàng. Đấy
là chàng muốn được như thế mà thôi. Hình ảnh mẹ
với chàng thật xa vời. Chàng chỉ thương mẹ thôi.
Mẹ chàng không biết chữ. Chàng nhớ rằng khi viết
tác phẩm đầu tay, chàng chỉ nghĩ đến tiếng Việt,
chàng cũng chỉ a dua học đòi các nhà văn trước chàng,
không phải cụ thể một ai nhưng có lẽ là một tay
cùng hội cùng thuyền nhố nhăng có tài dẫn lối đưa
đường. Thường thường, đấy chỉ là một tay nhà văn
hạng xoàng. Chúng ta biết rằng những tay cảnh sát
chỉ đường phần lớn chỉ là những tay đeo lon hạ sĩ.
Khi chàng bước lên con đường danh vọng, chàng nhớ
đã không có bóng dáng một người phụ nữ nào nâng
đỡ hoặc cản đường chàng. Lúc ấy chàng là một gã
trai trong trắng và ngốc nghếch. Lúc ấy, chàng nghĩ
rằng trong văn học hẳn chứa ẩn sự lương thiện hoặc
một cái gì đó cao nhã, không phàm tục, có khả năng
nâng đỡ con ngườị. Chàng hân hoan vì vẻ đẹp của
ngôn từ, của tiếng Việt, những âm thanh trong lòng
chàng cứ thế ngân lên, hoặc là minh triết hoặc là
ngọng nghịu, nhưng tất cả những ngôn từ ấy đều lương
thiện và trong trắng. Chắc chắn là thế, dĩ nhiên
là thế. Chàng thấy con người thật đẹp mà đời thật
đáng sống. Chàng thấy yêu mình vô cùng, chàng như
một con chim non vừa phát hiện ra đôi cánh của mình,
nó bay lên trời xanh, nó ngã xuống, nó cười khúc
khích, nó lại bay lên, cứ như thế. Con chim non
cứ bay lên cao, cao mãi...
- Thưa ông... Điều gì quan trọng nhất đối với nhà
văn?
- Không có điều gì quan trọng cả. Điều cần nhất
là phải bảo vệ mạng sống của mình giống như một
tay buôn lậu hay tù sổng. Ta phải chăm sóc bản thân
ta như chăm sóc cái cây... Phải bắt sâu, nhổ cỏ...
phải tỉa cành... Rồi kiên trì sống, từng ngày một.
Nuôi dưỡng một ý chí nào đó hướng về phía ánh sáng
và sự lương thiện... Hình như đó là tôn giáo - Vũ
lúng túng, chàng không thể nói to ra những ý nghĩ
của mình như thế. Có nói cũng không ai hiểu cả.
Bất khả tri... Chàng cũng chỉ lờ mờ hiểu rằng chàng
đang đi trên một con đường chông gai gian khó nhưng
chàng đang đi đúng đường. Chàng mò mẫm, dò từng
bước chân nhưng cơ bản là khá chính xác trong cái
đầm lầy đó, trong cái cõi hỗn độn, trong đêm tối
vĩnh cửu, vừa chông chênh, vừa phù du hư ảo lại
vừa nguy hiểm chết người. Ôi ôi, có lẽ chỉ có tình
yêu thôi, thứ rượu mạnh ghê gớm, liều ma túy say
sưa túy lúy mới có thể kích thích được chàng lúc
này, khiến cho chàng lãng quên bao nhiêu hệ lụy
ở đời để sống với cá nhân mình ở trong chốc lát.
Nghệ thuật nói chung, trong đó có văn học, giống
như rượu mạnh hay ma túy (nhiều khi nó có khả năng
thay thế rượu mạnh hay ma túy) là một trong những
thứ hiếm hoi ở đời may ra còn tạo được đôi chút
khoảng trống cho cá nhân con người - cái góc u tối
và khuất nẻo, nơi giấu một ít của cải có thực tên
là... Vũ không muốn nói ra tên của bí mật đó. Mà
em... Chàng sẽ nói ra điều bí mật đó vào giây khắc
cuối cùng...
Bữa tiệc đã được dọn ra và rượu sâm banh nổ bôm
bốp. Hoàng cầm ly rượu đi chạm ly với từng người
một, Vũ lại được Hoàng giới thiệu một lần nữa với
đám quan khách, trong đó có cả mấy vị quân nhân
và công chức ngành thuế vụ.
- Thưa ông Vũ, so với chúng tôi, công việc của ông
cao nhã hơn nhiều...
- Thưa ông, tôi không dám...
Vũ cảm thấy chàng như đang bị sỉ nhục, chọc ghẹo
hoặc nhạo cợt. Việc đi tìm ý nghĩa cuộc sống và
những băn khoăn của chàng về hạnh phúc giữa đám
người này có vẻ tầm phào, quá ư lạc lõng, ngược
đời. Giá vàng lên xuống ở đây quan trọng hơn, ông
nọ ông kia mất chức quan trọng hơn... Vâng... Các
món hời... Bà chị có một vạn quan... Bác Tham vừa
mới xây nhà... Cậu Tú vừa đi du học...
- Tất cả bọn người này đều sinh động, say sưa, hăng
hái, thậm chí cuống cuồng... họ ngọ nguậy không
mệt mỏi... Đời là chiến đấu... Đời là sân khấu...
hoặc anh là đe hoặc anh là buá. Dô đi... Nhào dô...
Xả láng. Hay là họ đúng? Hay là ta sai? Mà tiền
bạc ở đâu ra lắm thế?
- Thưa ông Vũ, xin ông đừng nghĩ ngợi nhiều. Hai
chị em Yến, Hồng kéo Vũ đi ra một góc. - Chỗ này
không hợp với tạng của ông đâu! Đám người phàm tục
chúng tôi chỉ đuổi theo sự hào nhoáng... Xã hội
kim tiền mà! Ông là thi sĩ, nhà tiểu thuyết... Mối
quan tâm của ông là tâm hồn con người... Có phải
không ạ? Vậy thưa ông, tâm hồn người ta là cái gì
vậy?
Vũ phì cười. Giống như một công án Thiền Tông. Chàng
nhớ có nhà văn từng nói rằng tâm hồn không thể sống
thiếu những trò phù phiếm và trò chơi vui, tâm hồn
giống như con thú, nó lúc nào cũng đói, khi thiếu
thức ăn là nó xé xác các tâm hồn khác, cuối cùng
thì nó tự xé xác mình.
Vũ diễn đạt điều đó cho hai người đàn bà nhưng họ
không hiểu. Vũ bực mình vì trong tiếng Việt không
có cách chi, không có từ ngữ nào có thể biểu đạt
được trạng thái và ý nghĩa của thứ mà Vũ gọi là
"tâm hồn". Lần đầu tiên, Vũ nhận ra tiếng
Việt có phần nghèo nàn khi biểu lộ những nội dung,
khái niệm trừu tượng.
- Tâm hồn là một trạng thái khởi động hoặc ngơi
nghỉ. Vũ lúng túng giải thích và chàng cũng không
tin lắm với lối giải thích của chàng. Như ở phương
Tây, trên đường giao thông có những đèn báo hiệu
chỉ đường... Đèn xanh, đèn đỏ ứng với sự thuận nghịch.
Ở đấy không có tâm hồn vì nó đương nhiên là thế,
nó là sự khẳng định đã rồi. Trạng thái trung gian
của đèn vàng mới đáng kể: nó mờ ám, vừa khẩn trương,
lại vừa quyết liệt. Hoặc là thế nọ hoặc là thế kia,
ở đây sẽ có trạng thái mà ta gọi là "tâm hồn"...
nó lựa chọn, khởi động và ngơi nghỉ... và theo tôi,
bao giờ nó cũng lựa chọn sự bảo thủ, vì con người
vốn bảo thủ... con người nào có tâm hồn đều rất
yếu và bảo thủ... Họ luôn hoài nghi, ngờ vực lòng
mình.
Vũ thở dài. Chàng có vẻ loanh quanh và thiếu lương
thiện.
- Thưa ông, chúng tôi chẳng hiểu ra sao nữa cả...
có thể ông muốn nói đến sự ân ái hay ngoại tình
chăng? Ông có bị sốt hay không? Ông có bị mê sảng
hay không? Sao mặt ông tái đi như thế? Ông cho phép
tôi xem nhiệt độ ở trán ông thế nào?
Vũ phì cười. Chàng cũng không hiểu tại sao người
ta lại đi liên tưởng đến trò ân ái hoặc vụng trộm.
Chẳng lẽ sự đời oái oăm đến thế kia cơ? Tiếng Việt
quả thực là thứ ngôn ngữ dễ gây nhầm lẫn.
Yến đặt tay lên trán Vũ và chàng bỗng nhiên như
bị kích động. Cũng không phải hoàn toàn kích động
mà có phần nào giống với tâm trạng của kẻ chán đời,
của người nhận được ra lẽ hư vô ở trong sự sống,
sự vô nghĩa vớ vẩn của các trò đời, cũng như sự
bất lực của chính mình. Vũ cầm lấy bàn tay Yến đặt
trên trán chàng bóp nhẹ, Vũ kéo nó để vào hạ bộ
của mình. Chàng nói:
- Thưa bà, nó ở đây!
Chàng muốn nói đến thứ mà người đời vẫn gọi là lý
tưởng sống hay giá trị sống, một cái gì đại loại
như thế tương đương với những từ "cao thượng"
hay "hạnh phúc" .
Tất cả khách khứa nhìn dồn về phía hai người. Yến
sợ hãi rụt phắt tay lại, ngã vào lòng cô em gái.
Hoàng tiến đến trước mặt Vũ, Hoàng cố kiềm chế nhưng
giọng nói vẫn cứ run lên:
- Thưa ông, may mà sự việc xảy ra trong nhà tôi
và tôi không muốn động thủ, tôi không muốn phiền
phức! Chắc ông biết rõ ở ta mạng người rất rẻ, cho
dù ông có là nhà văn danh tiếng bậc nhất thì cũng
không khác gì con chó! Xin mời ông xéo khỏi đây
ngay lập tức!
Vũ ngạc nhiên, chàng thấy Hoàng "trở mặt",
giống như tục ngữ nói - như "trở bàn tay".
Một phút trước đây họ đã cư xử với nhau như hai
người bạn thân thiết nối khố cơ mà! Hơn nữa, trong
thâm tâm, Vũ không hề có ý xúc phạm Hoàng hay vợ
Hoàng. Chàng chỉ muốn bày tỏ một thứ tình cảm rất
thật, rất gần gũi, rất con người mà cũng tự nhiên
thôi như người nguyên thủy vẫn làm. Yến đẹp như
thế. Còn Vũ chẳng lạ gì Hoàng. Hắn đểu như thế,
hắn phản bội và ăn cắp... Những vụ buôn lậu ma túy
và vũ khí... Hàng chục triệu đồng bào của chàng
đang sống như súc vật... Chàng muốn Yến biết rằng
chàng không ốm, tinh thần và tâm hồn chàng đều khỏe
mạnh.
Vũ nói:
- Thưa các vị... lỗi không phải của bà ấy. Tôi xin
lỗi...Tôi muốn nói rằng tự nhiên có những lý lẽ
khác với chúng ta...
Vũ không nói được hết câu thì chàng đã bị người
ta tống ra khỏi cửa. Chàng chỉ loáng thoáng nghe
thấy tiếng Hoàng mắng vợ:
- Cô đáng xấu hổ... chính cô cũng thích... cô đã
không tự bảo vệ danh tiết cho cô...
Yến khóc nức nở và tiếng khóc ấy khiến Vũ thắt tim
lại.
Vũ đi như chạy. Trời Hà Nội ngợp trong mưa xuân.
Mưa xuân mà sao những giọt mưa xuân lại nặng như
chì... Mưa như roi quất vào mặt. Hà Nội nghèo xác
và dị mọ. Ở đây không có ai còn khả năng nghĩ ngợi
hoặc phát sáng những tư tưởng khiến cho tinh thần
con người mạnh mẽ lên thêm nữa ư? Tất cả đều loanh
quanh, luẩn quẩn như đám bọ gậy hay cung quăng.
Nhục thể và vật dụng... Toàn những cô hồn, chẳng
ra người, chẳng ra ngợm... Đấy là tất cả Hà Nội
của chàng.
Vũ thấy lạnh, chàng rùng mình và thấy đau nhói trong
tim. Chàng lên xe điện trở về nhà. Chàng cũng chẳng
biết rằng màn đêm đang buông dần lên thành phố.
"Đêm kinh thành xa như giấc mơ ..." Vũ
lơ mơ ngủ gật, chàng cũng chẳng biết đến xe điện
đã bị "pan" ở Giám bao lâu nữa.
Mất điện. Tất cả hành khách đi trên xe điện đều
bị dồn xuống đường đi bộ. Vũ kéo cao cổ áo, chàng
lủi thủi đi ra ngoại ô, về phía nhà mình. Đến Ngã
Tư Sở, chẳng biết chàng nghĩ thế nào, chàng rẽ vào
một ổ hút thuốc phiện và nằm ở đấy cho đến nửa đêm.
Vũ về nhà thì đã gần sáng, người lão bộc già loay
hoay mở cửa cho chàng. Người chàng ướt như chuột
lột.
- Thưa ông, ông vào nhà đi kẻo lạnh... Nửa đêm có
hai bà sang trọng đi xe tay đến tìm ông... Họ không
xưng tên. Họ bảo rằng ông là nguyên do nỗi bi kịch
trong cuộc sống của họ nhưng họ tha lỗi cho ông.
Đằng nào cuộc sống của họ cũng đã bi kịch rồi, có
thêm một bi kịch nữa cũng chẳng mùi gì... Ông không
có khả năng gì đáng để cho họ quan tâm, vì ở ta
nhà văn là hạng vứt đi! Ông bị cấm cửa không được
đến nhà ông Hoàng... Bà lớn tuổi hơn nói rằng tâm
hồn của ông có thể to hơn người thường thật...
Vũ ngồi vào bàn viết. Chàng cố xuôi đuổi hình ảnh
một cô gái ra khỏi óc chàng. Mà em ..."Bài
học tiếng Việt". Chàng bắt đầu câu chuyện của
chàng như thế đúng vào lúc những tia nắng mùa xuân
chiếu vào cửa sổ nhà chàng ..."
Ghi chú cuối chuyện:
Trong buổi bình minh của văn học Việt Nam đầu thế
kỷ XX này có những tài năng văn học trẻ. Có những
nhà tiểu thuyết sớm nổi tiếng ngay ở tuổi 20. Có
người 27 tuổi đã chết, để lại bao nỗi tiếc thương
cho người đời. Câu chuyện trên được viết dựa trên
cảm hứng về cuộc đời một nhà văn như thế, lấy bối
cảnh ở Hà Nội khoảng trước những năm xảy ra Đại
Chiến thế giới thứ II (1939 - 1945). Nhà văn trẻ
với thiên tài của mình, nổi lên rực rỡ trên văn
đàn khoảng từ 4 đến 6 năm. Những thiên tài thường
không dùng dằng nhiều với những hệ lụy mà người
đời cứ tưởng bở rằng ở đấy có nhiều giá trị hoặc
ý nghĩa gì. Ngôi nhà được kể trong truyện, tiếc
thay nay không còn nữa, đại để nằm ở chỗ Thư Viện
Gơ-tơ Hà Nội bây giờ. Tiếng Việt là thứ ngôn ngữ
mới hình thành, đòi hỏi sự tìm tòi và làm phong
phú thêm bởi nhà văn và những người có thiện chí.
Bài học tiếng Việt đôi khi cũng là những bài học
buồn cười, tầm phào hoặc nhầm lẫn. Mong rằng độc
giả rộng lòng hiểu cho ý muốn của người viết chuyện
này. Cầu chúc sự may mắn và bằng an đến cho tất
cả mọi người.
Hà Nội, 1999
Về trang chủ
 XEM
TIẾP
|
