Lại
nói chuyện đời sống văn hóa hiện tại của Việt Nam:
Những hạt sạn trong báo chí
LTS:
Trong bài này tác giả Phan Việt đã nhìn nhận một
số những sai trái trong đời sống văn hoá hiện tại
của Việt Nam; mà nguyên nhân là do sự cẩu thả, dễ
dãi hoặc ấu trĩ về nhận thức của những người tham
gia tạo, phát tán và đánh giá các sản phẩm và hoạt
động văn hóa, với mong muốn góp phần làm trong sạch
hơn bầu không khí văn hóa nước nhà. Bài này gồm
4 phần: phần 1 về báo chí Việt Nam; phần 2 về văn
học - dịch thuật; phần 3 về ca nhạc - biểu diễn
và phần 4 (dự kiến) về việc giúp bạn đọc xây dựng
kỹ năng đánh giá một sản phẩm hay hoạt động văn
hoá sao cho hợp lý, tránh sa vào các bẫy và các
trào lưu bong bóng.
Phần
1:
Những
hạt sạn trong báo chí
Xin được bắt đầu loạt bài về đời sống văn hóa Việt
Nam bằng bài viết về những cái sai trong báo chí
vì báo chí là sản phẩm mà người dân tiếp xúc hàng
ngày và được phát tán rộng rãi nhất. Trước đây,
nhiều người đã lên tiếng về sự cẩu thả và ấu trĩ
của một số bài viết trên báo chí Việt Nam, nhưng
lâu nay không ai chú ý nên mật độ sự sai trái lại
tăng lên đáng kể. Tôi cũng xin đính chính ngay rằng
vì tôi đang sống ở nước ngoài và chỉ đọc được báo
điện tử nên chỉ tập trung vào báo điện tử; nhưng
tôi tin rằng báo in trong nước cũng không tránh
được những vấn đề mà tôi đề cập trong bài viết dưới
đây.
1.
Lỗi trình bày:
Chỉ cần đọc qua khoảng vài chục bài báo tải lên
mục Văn hóa từ ngày 2 đến ngày 4/10/2005 của trang
VnExpress, một trang có uy tín trong làng báo điện
tử Việt Nam, bạn đọc cũng có thể nhặt ra rất nhiều
sạn trong lỗi diễn dạt do sự cẩu thả của người viết
bài. Một lỗi khó chịu đầu tiên là việc dùng tiếng
Anh vô tội vạ và không chính xác trong các bài viết;
ví dụ như “Năm Dòng Kẻ bị shock trước tin đồn ở
lại Mỹ” hoặc “Kim Thư sẵn sàng sex vì nghệ thuật”;
rồi “show diễn Đường xa vạn dặm”; rồi “Mật mã Da
Vinci là sách best seller”; rồi là “album video
vol.2 của Lam Trường”, sàn “catwalk” trong bài về
Ngọc Thúy, Vũ Cẩm Nhung; rồi “single đầu tay “Y’all
ain’t ready” của chồng Britney Spears, vân vân và
vân vân. Hầu như không có bài nào trong trang Văn
hóa lại không có một, hai từ tiếng Anh; và được
dùng sai một cách rất hồn nhiên. Đồng ý rằng có
những từ tiếng Anh nhất định đã trở thành phổ thông
và có thể dùng được trong báo chí; nhưng nếu đã
viết thì các nhà báo cũng nên viết cho đúng và cẩn
thận; và khi có thể thay thế bằng tiếng Việt thì
tốt nhất là dùng tiếng Việt để cho những bạn đọc
không có ngoại ngữ không bị đánh đố. Tại sao không
viết là “Năm Dòng Kẻ bị sốc...” hoặc nếu đã dùng
tiếng Anh thì nên dùng tính từ “shocked” chứ đọc
“Năm Dòng Kẻ bị shock” thật là gai mắt. Rồi sao
không dùng “buổi diễn” thay cho “show diễn”; dùng
“sách bán chạy” thay cho “best-seller”; “đĩa hình”
thay cho “album video”; “đĩa đơn” thay cho “single”?
Một
lỗi khác cũng thường gặp là việc tên nước ngoài
của các bài hát/chương trình/đĩa/tờ báo lúc thì
được dịch sang tiếng Việt, lúc thì để nguyên một
cách vô lối. Tên người, tên thành phố nước ngoài
cũng chịu số phận tương tự: khi thì được phiên âm
tiếng Việt, khi thì để nguyên gốc. Trong bài Colours
of the night – nhóm kịch rối bóng đầu tiên ở Việt
Nam, đăng trên VnExpress ngày 4/11/2005, tên Philippines
(tiếng Anh chưa phiên âm) đặt cạnh Thái Lan, Đài
Loan (đã qua phiên âm); tên “Việt Nam” thì viết
tắt thành “VN” ngay từ tít bài báo. Xin trích nguyên
làm ví dụ một đoạn đầu tiên trong bài Bài hát của
Kenvin Federline bị “đánh tơi tả” đăng trên VnExpress
vào ngày 4/11/2005:
“Single đầu tay “Y’All Ain’t Ready” của chồng
Britney Spears bị rò rỉ trước khi phát hành và nhận
phải nhiều lời chê bai khiến anh “vuốt mặt không
kịp”. Theo kế hoạch, CD hip hop “The Truth” của
Kevin sẽ ra mắt vào đầu năm nay”.
Đọc
đoạn trên, một người không có vốn tiếng Anh kha
khá hoặc không biết chút ít về âm nhạc (để hiểu
single khác với các thể loại phát hành khác như
thế nào) làm sao hiểu được tường tận đoạn tin đang
đưa? Nếu không dịch hẳn “single” là “đĩa đơn”, và
không dịch, dù chỉ là dịch tạm, những cái tên “Y’All
Ain’t Ready” (Các Người Vẫn Chưa Sẵn Sàng) và “The
Truth” (Sự Thật) ra thì bạn đọc làm sao hình dung
được về nội dung đĩa nhạc?
Tệ
hơn trường hợp trên, trong bài Francois Weyergans
đoạt giải Goncourt, cũng tải lên ngày 4/11/2005
trên tờ VnExpress, người viết còn dịch từ tiếng
Pháp sang tiếng Anh và để nguyên như vậy cho người
đọc tự lần mò. Nguyên văn đoạn viết như sau:
Hôm qua, Goncourt - giải thưởng văn học uy tín
nhất của Pháp – đã được trao cho nhà văn Bỉ Francois
Weyergans với cuốn tiểu thuyết “Trois jours chez
ma mère” (Three Days at My Mother’s)
Lỗi này không phải là duy nhất do sơ suất vì cũng
trong bài viết này, khi nhắc tới một tác phẩm khác
của Michel Houellebecq, bài báo cũng đánh đố y như
trên khi viết tên tác phẩm La possibilité d’une
ile và chua thêm bên cạnh (The Possibility of an
Island) nhưng tuyệt đối không dịch ra tiếng Việt.
Chắc là vì nhà báo dịch bài từ tiếng Anh, và nguồn
tiếng Anh đưa tựa đề dịch tiếng Anh từ nguyên gốc
tiếng Pháp của họ vào trong ngoặc; nhưng nhà báo
không để ý nên cứ giữ nguyên.
Cũng
song song với lỗi trên là các lỗi trình bày văn
bản, ví dụ như không biết từ nào thì viết hoa, từ
nào viết thường, có được bắt đầu câu bằng chữ số
hay không; khi nào đặt ngoặc kép, khi nào dùng dấu
câu nào, trích dẫn lời người khác ra sao. Dẫn chứng
về những lỗi này quá mất công nên tôi xin phép bỏ
qua; bạn đọc chỉ cần đọc thử một vài bài trong các
trang báo điện tử và để ý thì sẽ thấy ngay. Với
người đọc xuề xòa, đọc báo điện tử lấy tin nhanh
thì có lẽ cũng sẽ không mấy bận tâm với các lỗi
trên; nhưng điều đáng buồn là ngay cả những bài
viết trên báo in - được đưa lại y nguyên trên các
trang điện tử - cũng mắc các lỗi trình bày; làm
cho người đọc như tôi rất khó chịu vì giống như
ăn cơm bị vướng phải sạn.
2.
Lỗi nội dung:
Một lỗi khó chịu hơn lỗi trình bày kể trên là lỗi
nội dung và văn phong. Điểm khó chịu đầu tiên là
việc dùng văn nói tràn lan trong báo viết, làm bài
báo nghe như một bài bình luận vỉa hè. Về khoản
này thì trang Văn hóa - Giải trí của Vietnamnet
mắc lỗi nhiều nhất, đặc biệt là các bài viết do
các phóng viên ghép từ các mẩu tin nước ngoài ngắn
và điền thêm các bình luận cá nhân. Xin đơn cử một
ví dụ là bài Jude tìm lại hạnh phúc, Leo lại bị
cắm sừng, tải lên Vietnamnet vào ngày 4/11/2005.
Nguyên văn như sau:
Vietnamnet
- Người tìm lại được hạnh phúc, kẻ đau xót khi bị
cắm sừng. Đời thật khó đoán!
Qua bao nhiêu sóng gió cuối cùng họ cũng đã nhận
ra rằng họ không thể sống thiếu nhau. Chàng và nàng
đã quyết định đánh dấu sự tái hợp của mình bằng
một buổi đi chơi đêm kéo dài đến 4 giờ sáng.
Thứ
nhất là câu cảm thán đầy tính văn nói “Đời thật
khó đoán!” là một câu hết sức kệch kỡm khi đưa vào
bài báo. Thứ hai, đứng về mặt tin tức, cả đoạn trên
chỉ có một sự kiện là Jude và Sienna đi chơi đến
4 giờ sáng; tất cả những dòng bình luận còn lại
như “họ nhận ra rằng họ không thể sống thiếu nhau”
hoặc “quyết định đánh dấu sự tái hợp của mình” là
những dòng suy diễn thiếu căn cứ. Người viết bài
không nên đưa những bình luận kiểu này khi không
biết gì về sự kiện; nó dễ đưa đến những nhận định
sai cho những người đọc không có đầu óc quan sát.
Xin lấy thêm một ví dụ khác, cũng được tờ Vietnamnet
đưa lên ngày 4/11/2005 trong bài Kevin hết tiền,
con của Beck giàu to, nguyên văn như sau:
Vậy
là Kevin đang thực sự bị Britney cấm vận? Chưa biết
nhưng những tấm hình dưới đây đang chứng minh điều
ấy. Ngược lại, 3 cậu con trai của Becks đang giàu
to khi nhận được mỗi cậu chiếc đồng hồ trị giá gần
50.000 USD, quà Giáng Sinh.
... Mặt mếu xệ nhưng rất nhanh chóng Kevin lấy lại
tươi tỉnh vì gã vẫn còn 1 thẻ ATM, visa hết tiền
thì rút bằng ATM, khó gì, chẳng qua tiền nhiều quá
để không hết chỗ phải xài nhiều thẻ cho đỡ chật
chội, Kevin muốn chữa thẹn với mọi người như vậy.
Đến đây thì tôi xin chịu, không hiểu vì sao một
nhà báo lại có thể viết những dòng trên. Không những
từ ngữ dùng sai, cách viết không mang phong cách
báo chí; mà tác giả còn không hiểu gì về thẻ tín
dụng nên mới viết “visa hết tiền thì rút bằng ATM”.
Một
lỗi khó chịu tiếp theo là việc các nhà báo bình
luận các sự kiện như thể họ đang nói sự thật chứ
không phải ý kiến riêng của họ. Họ đặt các sự kiện
ra ngoài hoàn cảnh, hỏi hoặc trích lời người phỏng
vấn một cách thiếu chính xác để bóp méo sự việc
hoặc nhân vật theo ý họ. Từ cách đặt tít bài cho
đến những câu hỏi đặt ra cho đều thiên về sự giật
gân, tò mò, thậm chí xâm phạm riêng tư hoặc thiếu
tôn trọng với người được hỏi.
Một
ví dụ minh họa là bài phỏng vấn Nguyễn Hồng Hà do
báo Người Đẹp thực hiện. Trang Dantri.com.vn đưa
lại vào ngày 4/11/2005 với tít “Ở Hà Nội, nhiều
người biết tôi có hình xăm này” trong khi Văn hóa
của Vnexpress dùng tít “Hồng Hà muốn tạo sự khác
biệt bằng hình xăm” (bài phỏng vấn không hề cho
thấy đây không phải là điều người được phỏng vấn
muốn nhấn mạnh, thậm chí “khổ chủ” có vẻ liên tục
ra sức thanh minh điều ngược lại).
Các câu hỏi của bài báo như sau:
1. Trở về từ cuộc thi Hoa hậu Châu Á, chị đã
đối mặt với dư luận về hình xăm của mình như thế
nào?
2. Như vậy là chị bị lừa đến một cuộc thi?
3. Chuyện hình xăm có ảnh hưởng gì đến chuyện chị
trắng tay tại cuộc thi?
4. Vậy tại sao báo chí Hồng Kông lại ồn ào về hình
xăm của chị?
5. Tại sao chị lại chọn hình xăm con rồng?
6. Còn thông tin chị tham gia vào đường dây gái
gọi cao cấp thực hư ra sao?
7. Bố mẹ chị đã phản ứng thế nào trước những scandal
của con gái, nhất là bố chị lại giữ một vị trí cao
trong làng thể thao?
Các câu hỏi cho thấy một sự soi mói của nhà bao
với người được phỏng vấn về một vấn đề mang tính
cá nhân là chuyện xăm hình, dựa trên những thông
tin thị phi. Thậm chí có những câu hỏi không nên
được hỏi hoặc hỏi một cách thiện chí hơn với người
được phỏng vấn, như câu số 6. Bản thân tôi là người
có học về báo chí - truyền thông, và tôi biết một
trong những nguyên tắc của người làm báo là không
nên hỏi những gì không có căn cứ vì có thể hoàn
toàn gây cho người đọc cảm giác sai lệch; hoặc nên
bày tỏ sự chuyên nghiệp và tôn trọng tối thiểu với
“khách hàng” của mình.
Một
việc nghiêm trọng khác là việc thiếu hiểu biết về
hệ thống văn hóa nước ngoài, cho nên không biết
tin tức nào, sự kiện nào, tác phẩm nào thuộc vào
hàng “lá cải” và chỉ nên được đưa ở những trang
tin “lá cải”; còn cái nào là thuộc hàng văn hóa
nghiêm túc. Do đó dùng lẫn lộn các nguồn tin từ
báo thương mại, “lá cải” của nước ngoài (như tờ
People, Star, OK! của Mỹ) với tin từ các báo có
uy tín (như tờ New York Times, Washington Post,
the New Yorker). Thậm chí tôi nhớ có lần có báo
của Việt Nam còn đưa tin từ tờ Onion (là một tờ
báo châm biếm chính trị, thường hay đưa các tin
giả vờ để châm biếm các nhân vật chính trị) và coi
những dòng bình luận ở đó là có thật. Các loại tin
tức buôn chuyện về Britney Spears, Paris Hilton
nằm lẫn lộn trong trang tin văn hóa cùng với những
tin tức về giải Nobel văn học hay tin sách trong
nước. Không hiểu rằng ở hầu hết các nước phát triển,
hệ thống báo chí phân thành thứ hạng hẳn hoi và
tin tức từ các tờ báo lá cải, chuyên đưa tin giật
gân là những tin tức có độ tin cậy thấp, chủ yếu
là những bình luận, suy diễn giật gân của người
viết, để người ta đọc giải trí và xem ảnh nhiều
hơn là lấy thông tin.
Cũng
liên quan đến sự thiếu hiểu biết nói trên, không
ít tời báo đôi khi dịch sai nghiêm trọng các bài
báo nước ngoài hoặc không phân biệt được đâu là
sự ồn ào có tính thương mại, đâu là sự ca ngợi thật
sự với một tác phẩm hoặc hoạt động văn hóa. Ví dụ
cụ thể nhất là việc báo chí gần đây đưa tin rất
nhiều về cuốn Mật mã Da Vinci, và khi có sự việc
dịch ẩu cuốn này xảy ra, các báo lại đồng loạt ngã
ngửa ra rằng “Mật mã Da Vinci không phải là kỳ quan
văn học thế giới” hoặc “Mật mã Da Vinci rớt khỏi
danh sách best-seller” (tin đưa trên hầu hết các
báo điện tử ngày 4/11/2005). Xin thưa rằng cuốn
sách này chưa bao giờ được đánh giá là kỳ quan văn
học thế giới ở Mỹ (ở Mỹ và các nước tiên tiến, văn
học thương mại và văn học chính thống được phân
loại rõ); mà nó chỉ là một tác phẩm thương mại hấp
dẫn và nó bán chạy vì nó dựng một câu chuyện ly
kỳ để nói rằng chúa Giê-su Ki-tô có vợ và dòng dõi
của ông vẫn còn tồn tại cho đến nay - một điều mà
các nhà khoa học đã nói từ lâu nhưng không phải
dưới dạng sách văn học (vì thế mới có vụ kiện tác
giả Dan Brown bị kiện vì “đạo văn”). Sở dĩ cuốn
sách được quan tâm vì nước Mỹ nói riêng và thế giới
nói chung có một lượng người theo đạo Thiên Chúa
khổng lồ và cuốn sách này đưa ra một thông tin có
thể coi là “báng bổ” đối với những người theo đạo.
Và cũng phải công nhận là cuốn sách được viết lôi
cuốn (tuy đầy các lỗ hổng nội dung), ngang với các
sách trinh thám của Sidney Sheldon hay Michael Crichton,
hay sách Sherlock Holmes cho bạn đọc Việt Nam dễ
hiểu. Nhưng thôi, về vấn đề văn học và dịch thuật,
tôi sẽ bàn sâu hơn ở một bài viết khác.
Cuối
cùng, xin đề cập tới một hiện tượng đáng buồn khác
là việc tốn giấy mực đưa tin và bình luận về những
sự kiện, nhân vật mà tôi không biết dùng từ nào
hơn ngoài từ “lá cải” hoặc chí ít là phiến diện.
Trong khi không mấy mới thấy có một nhà khoa học,
các nghệ sỹ thầm lặng làm việc hay một doanh nhân
tư nhân được phỏng vấn và đưa tin một cách nghiêm
chỉnh thì báo chí tràn ngập các bài phỏng vấn kiểu
“buôn chuyện bên lề” về Hồ Ngọc Hà, Hồ Quỳnh Hương,
Đàm Vĩnh Hưng, Mỹ Tâm, Thanh Lam, Hồng Nhung (ví
dụ như Hồ Ngọc Hà, hầu như không tuần nào không
thấy xuất hiện trên báo). Tệ hơn là việc thổi phồng
các sự kiện và con người, nhằm những mục đích tuyên
truyền hoặc câu khách. Ví dụ như đọc các báo đua
nhau ca ngợi các gương sinh viên học giỏi ở nước
ngoài, hoặc chú trọng quá mức vào việc người Việt
Nam đi thi người đẹp... và mỗi thắng lợi hay thất
bại đều được thổi lên thành ra thắng lợi hoặc nỗi
buồn của cả nước. Họ liên tục nhập nhoạng giữa những
thứ thuộc về các cá nhân với những thứ to tát như
“tinh thần dân tộc”, “phẩm chất người Việt”, “tài
năng của người Việt”, vân vân... Có những thành
tích nhỏ xíu của một sinh viên du học hoặc một học
sinh nào đó trong nước cũng được phóng đại lên thành
biểu hiện trí tuệ của “thế hệ trẻ Việt Nam”, trong
khi thực sự thành tích đó cũng không đáng kể gì
khi đem so với du học sinh Trung Quốc, Ấn Độ...
Nguy hiểm hơn, những bài báo này gợi ý rằng phải
sống như thế này... phải phấn đấu như thế kia...
thì mới là một cuộc sống lý tưởng mà không biết
đưa vấn đề một cách khách quan. Những điều này có
cái hại là tạo một cái nhìn lệch lạc, một chiều,
củng cố tâm lý “tự sướng” với nhiều người đọc Việt
Nam, gây ra những hậu quả vô hình nhưng sâu sắc
cho nhận thức của người đọc.
Còn
nhiều những lỗi khác nữa trên một số báo chí của
Việt Nam mà tôi không kể chi tiết ra được. Thú thực
là viết bài này không phải là một việc vui vẻ gì
với tôi; nhưng nếu không ai viết thì sự cẩu thả,
dễ dãi cứ tràn ngập mãi, ảnh hưởng tới người đọc.
Hy vọng các nhà báo nghiêm túc, cẩn thận và có trách
nhiệm hơn với công việc của mình.
(Xem tiếp kỳ sau: Phần 2: Chuyện văn học - dịch
thuật ở Việt Nam)
----------------
Phan Việt là bút danh văn chương của Nguyễn Ngọc
Hường (1978), hiện là nghiên cứu sinh tại Đại học
Chicago (Mỹ). Tập truyện Phù Phiếm Truyện của Phan
Việt đã đạt giải Nhì cuộc vận động sáng tác Văn
Học Tuổi 20 năm 2005.
Tác giả : Phan Việt
Nguồn : Tia Sáng
|
.
