|  Bonsai
Garden
Bàn
về triết lý cây kiểng
Hoài Phương
Cỏ
cây hoa lá có một sức hấp dẫn diệu kỳ đối với người
Á Đông, nhứt là nhân dân ta đã coi thú chơi cây
kiểng như một hoạt động văn hóa vừa mang tính thẩm
mỹ vừa thể hiện một lối sống. Ngay từ thời xa xưa,
ông cha ta đã từng gắn bó với hoa thảo và muốn gởi
gắm vào gốc cây, chậu kiểng những ước mơ, hoài bão
cao cả của mình.
Trên đường tìm về lẽ sống, ai cũng muốn đem cái
tâm nhỏ bé của mình hòa vào cái tâm bao la của trời
đất để được gần gũi với thiên nhiên vì thiên nhiên
hiền hòa giống như một bà mẹ. Thiên nhiên đẹp và
hấp dẫn, ai cũng thấy điều đó nhưng bàn về giá trị
thẩm mỹ và ý nghĩa triết lý của cây kiểng thì lại
có quá nhiều ý kiến khác nhau. Trường phái tự nhiên
cho rằng cây kiểng đẹp phải toát lên từ giá trị
mỹ cảm, còn trường phái xã hội thì lại cho rằng
cây kiểng đẹp phải có mối quan hệ gắn bó với đời
sống con người, nhứt là đời sống tinh thần. Chẳng
hạn như mai, trúc, tùng đẹp vì nó tượng trưng cho
những đức tính cao quý “ngự sử mai, quân tử trúc,
trượng phu tùng”. Mai, đào khả ái, thanh cao lại
còn là hoa Tết, là sứ giả của mùa Xuân. Cây liễu
tượng trưng cho vẻ đẹp của phụ nữ “mình liễu, liễu
yếu đào tơ”. Thơ ca Trung Quốc và Việt Nam thường
ca ngợi “tùng hùng vĩ, mai thanh kỳ, trúc thanh
nhã, liễu yểu điệu như thiếu nữ”, lại còn coi Tùng
- Trúc - Mai là tam kiệt hoặc tam hữu (*). Trái
lại cũng có một số cây bị người đời xa lánh vì nó
không đem lại niềm vui, hạnh phúc cho người “ma
cây gạo, cú cáo cây đề”.
Cây cũng có thứ thanh cao, có thứ tầm thường,
có thứ nhã, có thứ tục (**) nên hầu hết những người
sành điệu đều chọn những cây có ý nghĩa thanh cao
và có giá trị nghệ thuật để đưa vào chậu, chẳng
hạn như sung, ngâu, nguyệt quới, mai vàng, khế,
lựu... hoặc những cây mang tính trầm mặc, u tĩnh,
tiêu biểu cho sự ẩn dật như sanh, si, gừa, bồ đề...
Thời phong kiến, các bậc vua chúa còn phân chia
cây kiểng ra làm nhiều thứ bậc: vua chơi cây trắc
bá, quan đại thần chơi cây loan, nho sĩ chơi cây
si và bậc phong lưu chơi cây liễu. Người chơi cây
kiểng ít nhiều đều chịu ảnh hưởng của triết lý phương
Đông. Lão Tử cho rằng “Đại khối trầm tĩnh vô ngôn”,
một cây kiểng sống lâu năm cũng giống như một ông
già minh triết đang trầm tư trước trời đất bao la.
Vì vậy, người chơi kiểng rất thích băng rừng lội
suối để săn tìm những dáng cây độc đáo, thân hình
vặn vẹo, có gốc rễ ngoằn ngoèo, tượng trưng cho
sự sống trơ trụi một mình giữa đỉnh hú mây ngàn
mà vẫn hiên ngang vượt qua phong ba bão táp.
Mỗi người đều nhìn vẻ đẹp bằng cái tâm, bằng sự
thể nghiệm, cũng như nhà văn Sơn Nam cho rằng cây
kiểng đóng vai trò viên ngọc, cái đỉnh đồng. Nó
gần gũi với con người và thơ mộng như một bài thơ
siêu thoát, hiền lành. Có người say mê đến nỗi muốn
thổi hồn vào từng gốc cây và trân trọng như gìn
vàng giữ ngọc. Nhà thơ Cao Bá Quát cả đời chỉ bái
phục có hoa mai “nhứt sinh đê thủ bái mai hoa”.
Nguyễn Trung Ngạn coi mai hơn hẳn các loài hoa khác
“Dã mai cốt cách nguyên phi tục”. Phan Kế Bính đã
từng viết: “Nhàn cư vô sự”, lúc nhàn hạ ông cha
ta tiêu khiển bằng cách đắp đá trồng cây để ký thác
hoài bão, di dưỡng tính tình và giữ cho thần chí
được k h o a n khoái. Cây cảnh có trăm ngàn cái
đẹp, đẹp về hình thức lẫn nội dung, đặc biệt là
ý nghĩa xã hội, nhưng cái đẹp thường là cái không
thể cắt nghĩa được. Do đó nhà văn Sơn Nam đã viết:
“Non bộ và cây kiểng bắt nguồn từ một triết lý,
nói nôm na là một đạo nghệ, đạo nghĩa”.
Đất Thăng Long đã từng nổi tiếng với những vườn
ngự uyển thời Lý, Lê nay vẫn còn ghi trong sử sách.
Đặc biệt cây thế ở vùng đất nghìn năm văn vật thường
tạo dáng theo một chủ đề nặng về luân lý, đạo đức
như thế tam đa, ngũ phúc, phụ tử, huynh đệ, song
thụ và thường sử dụng 4 dáng chính như: trực, hoành
(nằm ngang), huyền (thác đổ), xiêu (nghiêng). Nhưng
đa số các cụ lại thích dáng trực để biểu hiện cho
sự ngay thẳng chính trực, các dáng khác tuy đẹp
và lãng mạn nhưng lại mềm mại, gãy đổ.
Người Huế ngoài những cây kiểng uốn sửa theo quy
cách cung đình, họ còn thích chơi những cây có trái
sum sê tượng trưng cho sự sung mãn, phát tài, đặc
biệt là những cây có hoa thơm man mác, dịu dàng.
Đối với cây kiểng phương Nam, đòi hỏi người chơi
phải có trình độ cao về tay nghề bởi vì mỗi lối
chơi, mỗi thế kiểng đều mang một ý nghĩa triết lý.
Loại hình nghệ thuật nầy được uốn sửa theo điển
tích, vật linh hoặc những hình tượng về đạo nghĩa
như thế phụ tử, mẫu tử, phu phụ, huynh đệ, tỉ muội,
xuy phong, long thăng, long giáng, hạc lập, nhứt
trụ kình thiên...
Mỗi thế kiểng đều phải cắt tỉa, uốn sửa đúng tàn,
đúng điệu, không thừa không thiếu. Ngay cả ngọn
cây cũng có nhiều cách biểu hiện khác nhau tùy theo
tâm ý của mỗi người. Nếu uốn cho ngọn cao lên gọi
là “tàn vỏ”, thể hiện sự vươn lên và ẩn ý kiêu căng
tự phụ. Uốn thấp gọi là “tàn văn”, thể hiện sự khiêm
tốn. Uốn vừa là “trung dung”. Các tàn nhánh cũng
dựa theo các nguyên lý âm dương “âm cực dương sinh,
dương cực âm sinh” cốt tạo nên sự cân đối hài hòa.
Bởi thế, có nhiều nghệ nhân rất nghiêm khắc với
cách tỉa cành, cắt ngọn, dựa trên ba yếu tố Thiên
- Địa - Nhân.
Về kiểu dáng (style), người chơi kiểng cổ thường
bố trí theo phong cách tam cương ngũ thường, xuy
phong mẫu tử hoặc tam tòng tứ đức nhằm tạo nên những
khuôn mẫu luân lý và đạo đức cổ nhân. Mỗi cây kiểng,
mỗi dáng thế ngoài vẻ đẹp hình thức còn mang một
nội dung sâu kín mà người chơi muốn gởi gắm vào
đó “Tâm ư trung hình ư ngoại”.
Ngày nay, người chơi kiểng không còn những nét
ràng buộc và gò bó như xưa, nhứt là từ khi kiểng
Bonsai phát triển mạnh. Khác hơn kiểng thế Hà Nội
và kiểng cổ Nam Bộ, Bonsai có nguồn gốc từ Trung
Quốc và phát triển mạnh ở Nhật, một loại hình nghệ
thuật mô phỏng thiên nhiên và được coi là những
tác phẩm nghệ thuật sống, đòi hỏi người chơi không
chỉ có một tâm hồn nghệ sĩ, một bàn tay khéo léo
mà còn phải hiểu biết về đặc điểm sinh thái của
từng loài cây và kỹ thuật nuôi trồng. Mỗi cây Bonsai
là một tác phẩm độc đáo, không thể có hai cây hoàn
toàn giống nhau và cũng không có cây nào đạt tới
mức hoàn thiện. Kiểng Bonsai rất thanh thoát và
tự nhiên nhưng hàm chứa một khái niệm nhẫn nhục,
từ tốn, tượng trưng cho tinh thần chịu đựng, trầm
tĩnh, trang nghiêm và đức hạnh. Tomlinson, bậc thầy
về Bonsai thế giới cho rằng Nhật đã tôn vinh vẻ
đẹp của thiên nhiên bằng cách đưa cây vào chậu và
nâng nó lên thành triết lý sống, một loại hình nghệ
thuật hoàn hảo mang đậm dấu ấn thiên nhiên và tâm
hồn người nghệ sĩ.
Lão Tử và Trang Tử khuyên con người hãy quay về
với thiên nhiên, phải sống tương sinh tương hòa
với trời đất cỏ cây. Người chơi cây kiểng cảm thấy
thiên nhiên như gần gũi bên mình, trời đất bao la
như gom về một mối. Người Trung Quốc cũng gọi cây
cảnh thu nhỏ là Penjing, là bức tranh ba chiều và
là một thứ thơ ca im lặng. Ông cha ta chơi cây kiểng
không những quan tâm tới “nhứt hình, nhì thế, tam
chi, tứ diệp” có nghĩa là nặng về dáng cây, thế
kiểng, tàn nhánh, lá mà còn yêu tiếng chim hót trên
cây, tiếng dế trong hốc đá và cả ánh trăng thanh
trong những đêm hè.
Trong cuộc sống vội vã hôm nay, những lúc gần
gũi với cây cảnh tâm hồn chúng ta sẽ trở nên thư
thái, nhẹ nhàng và tạo ra được những cảm xúc dương
tính, cuộc đời sẽ tràn ngập vui sướng. Càng quan
tâm đến chúng, chúng sẽ càng chia buồn sẻ ngọt với
chúng ta. Khách Tây ba lô đến Việt Nam mỗi lần nhìn
các cụ già say mê ngắm nghía từng chậu kiểng hoặc
trầm tư trước những cục đá vô tri vô giác đều không
khỏi ngạc nhiên về thái độ và phong cách ung dung
tự tại của con người Việt Nam. Ông cha ta nghiệm
thấy rằng “Sơn trung tự hữu thiên niên thọ. Thế
thượng nan phùng bách tuế nhân” (Trên núi ngàn năm
cây vẫn có. Trên đời khó gặp người trăm tuổi). Vì
thế, người chơi cây kiểng luôn có những khát vọng
trường sinh, xem cây cảnh như một bức tranh kỳ mỹ,
một viện điều dưỡng miễn phí có khả năng điều chỉnh
cuộc sống con người. Có lẽ vì vậy mà nhà văn Lâm
Ngữ Đường (TQ) mới viết: “Nhà cửa không cây cối
chung quanh thì trơ trẽn cũng như người không bận
quần áo...” (***)
Những người yêu thích thiên nhiên luôn luôn ứng
xử với cây kiểng như một bạn hiền và còn coi đó
là một nguồn cảm hứng vô tận, giúp họ vươn tới cái
đẹp để hoàn thiện cuộc sống.
Ngày nay, thú chơi hoa và cây kiểng đã trở thành
một nhu cầu, nhu cầu hưởng thụ và thư giãn, nhu
cầu thưởng thức và sáng tạo nhằm vươn tới chân -
thiện - mỹ. Mặc dù cây cảnh hiện nay bị chi phối
bởi nhiều xu hướng thẩm mỹ và nhiều trường phái
khác nhau nhưng tất cả đều cùng hướng về cái đẹp,
cái đẹp trong mối quan hệ giữa con người với con
người và giữa con người với thiên nhiên l
---------------------------------------------------
(*) (**) (***) Theo “Sống đẹp” của Lâm Ngữ Đường,
bản dịch của Nguyễn Hiến Lê
|
.
