|  Bonsai
Garden
Nghệ
thuật BonSai
Hoài Phương
“Cây kiểng đóng vai trò viên ngọc,cái đỉnh đồng.
Nó làm thỏa mãn cái khát vọng được hòa mình vào
vạn vật nhưng không đượm màu sắc huyền bí, nó chỉ
thơ mộng như một bài thơ siêu thoát, hiền lành”.Nhà
văn SƠN NAM
Trong những năm gần đây, phong trào chơi Bonsai
ở nước ta đã phát triển mạnh, đều khắp và ngày càng
thu hút nhiều đối tượng tham gia.
Về lịch sử phát triển, phần lớn các nghệ nhân,
các nhà nghiên cứu đều thống nhứt cho rằng nghệ
thuật Bonsai bắt nguồn ở Trung Quốc từ hàng ngàn
năm trước và phát triển đến đỉnh cao nhất ở Nhựt.
Ngày nay, thú chơi Bonsai đã phổ biến khắp thế giới,
trong đó, Việt Nam là một nước có nhiều tiềm năng
và triển vọng tiến xa hơn trên con đường phát triển
loại hình nghệ thuật nầy.
Khái niệm về Bonsai:
Những cây trồng trong chậu, đầu tiên được người
Trung Quốc gọi là bồn tài. Bồn (chậu), tài (trồng).
Bồn tài có nghĩa là cây trồng trong chậu. Những
người yêu thích cây kiểng coi những cây ngoài thiên
nhiên như những viên ngọc nhưng đó là những viên
ngọc tự nhiên, còn dáng nét thô sơ, đợi đến khi
cho vào chậu, viên ngọc đó mới được mài giũa sắc
sảo hơn, tạo nên nhiều ấn tượng hơn và đặt tên cho
nó là Bonsai. Các nước phương Tây gọi một cách đơn
giản “Bonsai là cây trồng trong chậu” (A tree in
a pot/Un plant en pot). Có người còn gọi Bonsai
là cây cảnh thu nhỏ, thu gọn hoặc kiểng lùn. Gọi
như thế chưa ổn vì còn thiếu vai trò quan trọng
của chậu.
Sự khác biệt giữa Bonsai và cây cảnh ở chỗ cây
cảnh trồng chủ yếu để thưởng thức vẻ đẹp bề ngoài
của cây như hoa, lá, trái, màu sắc, hương thơm và
cây được tạo dáng theo ý đồ chủ quan của con người.
Còn Bonsai là một tác phẩm nghệ thuật được mô phỏng
từ thiên nhiên theo một tỉ lệ cân xứng, hài hòa
giữa cây và chậu trong một bối cảnh không gian thích
hợp. Việc thu nhỏ một góc thiên nhiên vào tầm mắt
con người là đưa cây vào chậu trong điều kiện khắc
khổ nhưng vẫn giữ được vẻ tươi tốt và nét đẹp hài
hòa, đó mới chính là Bonsai.
Xưa kia, người Trung Quốc chơi kiểng thích chọn
những đường nét mềm mại và uyển chuyển như những
nét họa thông qua các dáng thế cơ bản trong thiên
nhiên như trực, hơi nghiêng, nghiêng, bán thác đổ
và thác đổ. Còn người Nhựt, với tinh thần võ sĩ
đạo họ lại ưa chuộng những đường nét rắn rỏi và
khỏe khoắn hơn. Đến khi vào Việt Nam, các nghệ nhân
ta lại linh hoạt sáng tạo theo cảm hứng nghệ thuật
riêng của mình, tạo nên nhiều kiểu thức vừa nhẹ
nhàng thanh thoát, vừa sống động nghiêm trang nhưng
vẫn giữ được những nguyên tắc cơ bản của các trường
phái Bonsai nổi tiếng trên thế giới.
Giá trị thẩm mỹ của một tác phẩm Bonsai:
Việc thưởng thức một tác phẩm Bonsai cũng giống
như thưởng thức một bài thơ, cho nên muốn nắm bắt
được cái hồn của cây cảnh, người chơi trước hết
phải từng trải, hiểu biết và đủ bản lĩnh tay nghề
mới cảm nhận được cái hay, cái đẹp của một tác phẩm
nghệ thuật. Đa số người chơi đều cho rằng cái đẹp
của Bonsai trước hết là cái đẹp ngoại hình thông
qua “nhứt hình, nhì thế, tam chi, tứ diệp”, nhưng
xét cho cùng, bốn yếu tố: thân, dáng, cành, lá cũng
mới là cái diện mạo bên ngoài chưa thể sánh với
cái đẹp tiềm ẩn bên trong, đó là chiều sâu triết
lý, là tâm hồn mà các nghệ nhân muốn gởi gắm trong
đó.
Trước đây, nhiều người thường hay kén chọn những
loài cây quý hiếm, có chỉ số sống lâu như cằn thăn,
kim quít, mai vàng, nguyệt quới... để làm kiểng,
nhưng gần đây giới trẻ lại phóng khoáng hơn, ít
quan tâm tới chủng loại mà họ cho rằng giá trị thực
sự của một tác phẩm Bonsai là ý nghĩa, tâm hồn,
tài năng và sức sáng tạo của người nghệ sĩ.
Trong thiên nhiên cây nào cũng đẹp, cũng đáng
yêu nhưng dù sao đó cũng chỉ là cái đẹp tự nhiên,
nếu như chưa có sự nâng niu, chắt lọc từ những bàn
tay tài hoa và lịch lãm của con người thì cái đẹp
đó cũng chỉ dừng lại ở mức độ tương đối chứ chưa
thể gọi là hoàn chỉnh. Tuy nhiên, trong quá trình
đục đẽo, cắt,
khoét, uốn sửa mà chúng ta can thiệp một cách thô
bạo, có thể làm cho cây trở nên biến dạng thái quá,
kiểu “quạ thành công, mèo thành chồn” thì sẽ hỏng
ngay. Người xưa thường nói “Người đi nhanh trên
cát không để lại dấu vết gì”. Người chơi Bonsai
cũng thế, không nên để lộ những dấu ấn thô thiển
của bàn tay mình trên vết cắt, nét đục hoặc tạo
ra những đường nét thô thiển khiến cho cây bị dị
dạng, gò bó, tàn nhánh trở nên rời rạc, mất hết
vẻ thanh thoát.
Cái đẹp thì muôn hình vạn vẻ, nhưng con đường
tìm tới cái đẹp thật lắm gian nan. Có cây mới nhìn
đã thấy đẹp tuy nhiên cũng có những cây phải mất
nhiều thời gian mới khám phá ra được cái sâu lắng
vốn dĩ tiềm ẩn từ bên trong. Một tác phẩm Bonsai
được gọi là tương đối hoàn thiện phải là một cây
già nua cổ kính, còn giữ những nét hoang sơn, đường
nét dịu dàng và gợi lên được sự rung động mỹ cảm
ngay từ lúc ban đầu. Cụ thể như các vết cắt phải
liền sẹo, tàn nhánh hài hòa với tổng thể của cây,
trong đó dáng thế của cây là phần quyết định.
Kế đến là bộ rễ phải phơi bày hùng mạnh trên mặt
chậu với đầy vẻ sung mãn và kiêu hãnh. Một bộ rễ
lý tưởng bao giờ chúng cũng xoắn xuýt, ôm ấp lấy
nhau gợi lên sự vững chãi và bền bỉ với đất trời.
Cây càng già rễ càng trồi lên, tượng trưng cho sự
chiến thắng trong cuộc đấu tranh sinh tồn. Vỏ cây
có thể lồi lõm, sần sùi nhưng không mang dấu vết
chấp nối thô kệch. Vòm cây phải thoáng, không được
che khuất thân cây, nhất là lá phải nhỏ, phù hợp
với kích thước của cây và lúc nào cũng xanh tươi
mơn mởn.
Trong nghệ thuật Bonsai, hoa và trái chỉ là yếu
tố phụ thuộc vì theo quan niệm của người Á Đông,
đời hoa quá ngắn ngủi so với sự trường tồn vĩnh
cửu của Bonsai. Nhiều người gọi Bonsai là những
cây cổ thụ được tiểu hình hóa, chiều cao còn lại
khoảng từ 10 cm tới trên 1 mét, đặt trong một chiếc
chậu cạn, cân đối, hài hòa. Còn về tỉ lệ cân xứng
giữa đường kính ở gốc với chiều cao của cây thường
là 1/5 - 1/7. Chúng ta thường chia Bonsai ra làm
nhiều loại như Bonsai mini, kiểng trung, kiểng sân
nhưng người Nhựt lại coi Bonsai là một nghệ thuật
sống nên họ thích chia ra từng nhóm như Bonsai lá
xanh, Bonsai rụng lá, Bonsai bông, Bonsai trái.
Với người điệu nghệ, không phải thứ gì cũng có
thể chơi Bonsai được. Thường muốn có được một chậu
Bonsai đẹp, giàu ấn tượng nghệ thuật, người chơi
phải chịu khó sưu tầm những cây mọc hoang trên những
núi đồi cheo leo hoặc những nơi khô cằn khốc liệt
mới phát hiện ra những cây già cỗi, khẳng khiu,
thấp lùn, gốc rễ u nần, vặn xoắn nhưng vẫn dạt dào
sức sống, tượng trưng cho sự chịu đựng gian khổ.
Đó cũng chính là nguồn cảm hứng dành cho những ai
say mê lặn lội săn tìm.
Giá trị của một chậu Bonsai thường bắt nguồn từ
thiên nhiên, nhưng có khi người chơi phải chăm sóc
từ 5 đến 10 năm và phải dồn vào đó cả tâm huyết
của mình mới có thể tạo được một tác phẩm vừa ý.
Đặc điểm của nghệ thuật Bonsai là tự do phóng khoáng,
là sự tái tạo thiên nhiên nhưng không sao chép và
mô phỏng một cách thụ động, tùy tiện mà phải biết
lược bỏ các chi tiết rườm rà, chỉ giữ lại những
yếu tố cần thiết, nhứt là phải biết tôn trọng một
số nguyên tắc chung, đó là quy luật của tự nhiên.
Chẳng hạn như cây càng già thì tán ngọn càng tròn
và các nhánh trên cao thường bị xô dạt về phía sau
(xuy phong). Trái lại cây càng tơ thì đầu càng nhọn,
biểu hiện cho sự vươn lên đầy tham vọng. Cây cảnh
thu nhỏ tượng trưng cho một cây già lâu năm đứng
trơ trụi một mình giữa trời đất bao la, có dáng
dấp và phong thái cao quí như một tiên ông đạo cốt.
Đó chính là sự quân bình thiêng liêng trong vũ trụ,
nói lên sự khôn ngoan, là sự minh triết của con
người.
Như vậy, thú chơi Bonsai cũng là một nghệ thuật
- nghệ thuật sống vì nó là kết quả của một quá trình
lao động. Từ những cây hoang dã, nếu được những
bàn tay tài hoa của con người tác động vào, cộng
thêm với thời gian chăm sóc, giá trị kinh tế của
mỗi cây hoàn chỉnh có thể lên từ vài chục triệu
tới vài trăm triệu đồng.
Người chơi Bonsai trước hết phải có tính kiên
trì, nhẫn nại, khôn ngoan và am hiểu cuộc sống của
từng chủng loại, đặc biệt là có lòng thương yêu
cây cỏ, coi đời sống của cỏ cây như một phần xương
thịt của chính mình. Có vậy người chơi mới thật
sự tìm được sự yên tĩnh của tâm hồn trong mối quan
hệ ứng xử giữa con người với thiên nhiên, như nhà
văn Sơn Nam đã viết: “Cây kiểng đóng vai trò viên
ngọc, cái đỉnh đồng. Nó làm thỏa mãn cái khát vọng
được hòa mình vào vạn vật nhưng không đượm màu sắc
huyền bí, nó chỉ thơ mộng như một bài thơ siêu thoát,
hiền lành”.
HOÀI PHƯƠNG - Bông sen số 40
|
.
