 Bonsai
Garden
LỊCH
SỬ VÀ TRIẾT LÝ BON SAI
Vinh Hồ
Mỗi năm hoa đào nở
Lại thấy ông đồ già
Hai câu thơ của Vũ Ðình Liên phác họa một cảnh
chợ Tết ngày xưa. Ngày nay Ông Ðồ không còn nữa,
nhưng hoa vẫn còn. Ngoài hoa, còn có báo, lịch,
Bonsai, Non bộ... đã tạo nên một cảnh chợ Tết tưng
bừng.
Hầu như cả thế giới hiện nay đều yêu thích Bonsai.
Một tác phẩm Bonsai không chỉ phơi bày vẻ đẹp của
lá hoa cành như những cây kiểng thông thường, mà
nó còn phô diễn cả các phần khác như thân, rễ, chậu,
kể cả đá và các phụ kiện điểm xuyết vào. Vì là một
tác phẩm nên nó cũng chuyên chở tâm hồn của nghệ
nhân đã sáng tạo ra nó, chẳng khác gì một tác phẩm
thơ, hội họa, điêu khắc...
Bước vào thế giới Bonsai người ta sẽ nghe những
danh từ thông dụng như cắt tỉa, tạo dáng, trưng
bày, triển lãm, đánh giá, chọn lựa phong cách, tạo
ấn tượng... Bonsai có nhiều phong cách căn bản như:
phong cách (Pc) thẳng đứng trang trọng, Pc thẳng
đứng phóng khoáng, Pc thác đổ , Pc nửa thác đổ,
Pc trí thức, Pc cây chổi, Pc trồng trên đá, Pc rễ
bò trên đá, Pc rễ bám đá, Pc đa thân, Pc huynh đệ,
Pc lùm, Pc trực tuyến, Pc lượn, Pc nhóm, và Saikei
tức là Pc tạo cảnh trong khay.
Chậu rất quan trọng, kích thước, hình dáng màu sắc
của chậu phải cân đối hài hòa với cây. Chậu có các
kiểu dáng như: kiểu cái trống, kiểu oval, kiểu hình
chữ nhật, kiểu xiên Tokoname (chiều cao gấp đôi
chiều rộng của vành) ...
Dụng cụ gồm: cưa cắt nhánh, kéo xén, kéo cắt lá,
kéo tỉa, đòn bẩy để uốn cành hay thân, keo dán vết
cắt, kìm lõm cắt cành nhỏ, kìm cắt cành lớn, dây
đồng để uốn cành, xẻng bứng cây, chổi, lưới bịt
lỗ thoát nước, cái rây để rây đất...
Trên đây là những nét dẫn nhập khái quát để chúng
ta có thể hình dung quá trình sáng tạo một tác phẩm
Bonsai vô cùng chi ly gian khổ, đòi hỏi sự kiên
nhẫn lâu dài và những kiến thức cần thiết thuộc
về kỹ thuật chuyên môn, mà đã có nhiều sách hướng
dẫn cụ thể đã xuất bản dành cho các nghệ nhân mới
vào nghề thực hành, sau đây xin kính mời quý vị
tìm hiểu phần lý thuyết đại cương về lịch sử và
triết lý Bonsai.
ÐỊNH NGHĨA BONSAI
Bon: cái khay, cái chậu.
Sai: cây, trồng cây.
Bonsai là cây được trồng trong chậu, khay, được
cắt tỉa tạo dáng theo một phương pháp đặc biệt,
mang đầy đủ những yếu tố thẩm mỹ và ấn tượng thiên
nhiên sẳn có, hay nói một cách khác, Bonsai là một
cây hay một nhóm cây trong thiên nhiên được thu
nhỏ lại trong gang tấc nhưng vẫn mang nét cổ thụ,
được trồng trong chậu, khay hay trên đá bằng một
kỹ thuật, và nghệ thuật riêng biệt. Vì thế người
ta nói Bonsai là một nghệ thuật, là một tác phẩm
sống, hay là một tác phẩm điêu khắc sống.
Cái đẹp ở Bonsai là đơn giản, vùa đủ, hóa cách,
mà quan trọng nhất là gợi ý, gợi ý về một điều gì
đó hơn là khẳng định. Người Nhật thường so sánh
Bonsai với thể thơ cổ điển "Hai-Kai" của
họ chỉ có 17 âm tiết diễn tả một cách cô động súc
tích và ẩn tàng một tình cảm hay một trạng thái
tinh thần dồi dào mãnh liệt.
Cũng có quan niệm cho rằng Bonsai là một hình thái
nghệ thuật đơn nhất vì nó là sự hòa hợp giữa nghệ
thuật và nghề làm vườn. Cũng có người cho Bonsai
là nghệ thuật của cái đẹp, có người thì nói Bonsai
là một hình thức đặc trưng của nghề làm vườn.
Tóm lại tùy theo quan niệm, trong khi người này
xem Bonsai như là một trong những lẽ sống đầy ý
nghĩa thiêng liêng cao cả của tư tưởng, triết học,
tôn giáo, thì người khác lại xem đó chỉ là một thú
vui lúc nhàn rỗi.
LỊCH SỬ BONSAI
Bonsai là một đặc trưng của đất nước Phù Tang, nhưng
cái nôi của nghệ thuật này lại có nguồn gốc từ Tàu.
Tranh và điêu khắc cổ cho thấy kiểng thu nhỏ đã
có ở Tàu vào thời nhà Tần, TK thứ Ba sau CN. Các
tranh cổ đời Tống (960 -1280) vẽ cây lùn trong chậu
dùng làm trang trí nội thất. Ðó là những cây lùn
thực sự trong thiên nhiên đã bị gió tuyết uốn nắn
được bứng về trồng trong chậu.
Văn hóa Tàu ảnh hưởng sâu đậm đến văn hóa Nhật suốt
thế kỹ thứ Tám sau Công nguyên, và dường như lúc
đó người Nhật xem Bonsai đích thực là một nghệ thuật,
nhưng tài liệu ở giai đoạn khởi đầu này không còn
nhiều. Có một tập tài liệu Bonsai thuộc TK thứ 6
sau CN và những bức tranh vẽ trên giấy cuộn vào
TK 13, mô tả sự phát triển của cây trồng trong chậu,
cho thấy Bonsai là một nghệ thuật. Sau đó Bonsai
xuất hiện rất nhiều trong hội họa, văn chương Nhật.
Hình Bonsai xuất hiện trong bức tranh Kasugaaongen
- gengi của Takakane Takasshina vẽ năm 1309 trong
đền Kasuga, thời Kamakura (1192 - 1333).
Một vở tuồng Nô nổi tiếng tựa là Hachi - no - ki
(cây trong chậu) đã đề cao loại kiểng này. Thời
này bị ảnh hưởng Thiền sâu rộng trên nghệ thuật
và đời sống hằng ngày. Các đề tài tôn giáo đã gợi
cảm hứng cho việc tạo Bon sai, được trưng bày ngoài
trời như là biểu tượng tôn giáo về thiên nhiên hơn
là những loại hình nghệ thuật sống.
Ðến thời Muromachi (1334 - 1573) sắc thái Thiền
hoàn toàn Nhật về mặt nghệ thuật bắt đầu hiện ra.
Tư tưởng Thiền thể hiện trong kiến trúc, tạo cảnh,
cắm hoa, trà đạo v.v... Bonsai thời này khổ nhỏ
hơn được trưng bày trong nhà.
Thời Tokugawa (1603 - 1867) còn gọi là thời Edo
là thời hoàng kim của Bon sai được ghi lại trong
nhiều sách có minh họa, kết hợp với triết lý Phật
giáo là hòa bản ngã vào thiên nhiên đã dẫn đến sự
phát triển những kỹ xảo trong nghệ thuật Bonsai.
Những người chuyên nghiệp sưu tập Bonsai xuất hiện,
đi tìm những cây lùn tự nhiên đẹp mắt trên các vùng
núi non vách đá hải đảo hiểm trở. Bonsai thường
được dùng làm đề tài trong hội họa, điêu khắc gỗ,
thơ Haiku, trà đạo, cắm hoa... Sự trầm lặng sâu
sắc tế nhị, hình dáng đường nét đẹp kín đáo là tiêu
biểu của Bonsai thời này.
Thời Minh Trị (1868 - 1912) xuất hiện kỹ thuật quấn
dây kim loại để uốn thân cây. Trong các thập kỹ
1870 và 1880 Tây phương bắt đầu hâm mộ. Năm 1914
cuộc triển lãm Bonsai đầu tiên tổ chức tại Tokyo.
Và từ năm 1934 trở đi hằng năm đều có triễn lãm
các tác phẩm Bonsai do Viện Bảo Tàng Trung ương
Nghệ thuật Tokyo chủ xướng.
Bonsai kinh doanh trong kỹ nghệ vườn ươm ở nhiều
nơi trên nước Nhật, có hằng trăm nghìn cây Bonsai
trẻ được trồng để chở đi bán.
Trong thời gian dài Bonsai là thú tiêu khiển của
người quyền quý. Ngày nay được xem như là một nghệ
thuật và cũng là một thú tiêu khiển của tất cả mọi
người.
Nghệ thuật là một quá trình mang thông điệp đến
một thế giới hợp nhất qua mô tả bộ mặt thật của
đời sống trong những kết cấu thẩm mỹ được tạo dựng
tùy thuộc vào quan niệm về cái đẹp và tính hoàn
thiện. Văn minh Ðông phương đặt nghệ thuật ở một
vị trí khuôn phép mẫu mực hơn văn minh Tây phương.
Bonsai được tượng trưng như một hình thái nghệ thuật
theo phong cách cảm nhận bằng một phương tiện diễn
đạt tinh thần mang tính trừu tượng nhiều hơn. Bonsai
là một bộ phận trong nền văn hóa Nhật qua nhiều
thế kỹ mà mỗi thời đại đều có nhận xét đánh giá
khác nhau. Thông, tre, đào mơ, xuất hiện sớm nhất,
kế đó là đỗ quyên, trà. Cây thích Nhật có mặt vào
TK 17. Sang TK 19 có nhiều sách viết về các loài
cây lai ghép có tán lá đẹp. Từ đó cây có hình dáng
lá đặc biệt cũng được chú ý.
Ðến TK 20, Bonsai thực sự du nhập vào châu Âu, Mỹ
, Úc, tuy nhiên đã có những cuốn sách viết về Bonsai
ở các nước Âu châu cuối TK 19. Năm 1909, tại Anh
một cuộc triển lãm Bonsai được tổ chức. Tại Mỹ,
Bonsai nhanh chóng được ưa chuộng sau Thế chiến
thứ hai. Một công nghệ Bonsai to lớn đang phát triển
ở CA. Trong các thập niên gần đây khắp các lục địa
cũng tỏ ra ưa thích Bonsai qua các hội Bonsai đuợc
thành lập ở nhiều địa phương, kể cả trung ương.
Có nhiều sưu tập Bonsai ở các Vườn Bách Thảo khắp
thế giới. Các nhu cầu về dụng cụ, thiết bị, sách
báo hướng dẫn kỹ thuật ngày càng gia tăng. Cuốn
sách "Nghệ Thuật Cây Cảnh Nhật" của Yuki
Yoshimura và Giovanna M. Halford đã tái bản trên
30 lần. Cuốn "Kỹ thuật Bonsai" của Lê
Công Kiệt và Nguyễn Thiện Tịch đã tái bản trên 10
lần.
Ở VN, lớp huấn luyện kỹ thuật Bonsai đã được tổ
chức lần đầu tại Trường Ðại học Tổng hợp tháng 3/
1991, từ đó có nhiều sách báo viết về Bonsai và
Bonsai trở thành một hiện tượng lan rộng khắp nơi.
Ngay ở Ninh Hòa cũng đã có nhiều nghệ nhân Bonsai
xuất hiện, họ đi đến tận các vùng thâm sơn cùng
cốc, các vách núi cheo leo để sưu tầm và bứng gùi
về nhà. Họ còn ra đến Phú Yên để săn nhặt và mua
lại. Bonsai còn thịnh hành hơn trong các năm vừa
qua nhờ sự tiếp tay của một số Việt kiều hâm mộ
đã gởi tiền về đầu tư, từ đó mọc lên những vườn
Bonsai đẹp mắt.
Trước năm 1975, tôi có đến hòn đảo Long Sơn thuộc
tỉnh Bà Rịa, dân đảo nam nữ đều để tóc dài và bới
tóc, họ thờ Ðức Thánh Trần tại một ngôi nhà thờ
lớn nhất đảo gọi tên là Nhà Lớn đứng uy nghi như
một ngôi đình trông ra mặt biển. Sân trước rất rộng,
được trưng bày gần 50 chậu kiểng lớn, những cây
kiểng sù sì có tàn lá xinh đẹp như cổ thụ được thu
nhỏ lại trong chậu, mà tuổi thọ theo lời dân đảo
phải từ 100 năm trở lên. Rất nhiều lính Úc đã tới
đây để hỏi mua với giá rất cao, hoặc đổi bất cứ
thứ gì mà dân đảo muốn, nhưng dân đảo một mực từ
chối viện lý do đó là những Báu Vật thờ phượng Ðức
Thánh Trần do tổ tiên truyền lại, với tư cách con
cháu họ có nhiệm vụ phải bảo vệ và gìn giữ. Nghe
câu chuyện kể tôi thật vô cùng cảm kích!
Trong các năm gần đây ngoài các bộ sưu tập ở Tàu
và Nhật, có bốn bộ sưu tập chính được trung bày:
Vườn sưu tập cây kiểng Bonsai Hoa Kỳ tại thủ đô
Hoa Thịnh Ðốn là quà tặng của Nhật cho Mỹ vào năm
1976, Vườn thực vật Brooklyn ở New York, Vườn thực
vật Montréal ở Canada và Viện bảo tàng cây kiểng
Bonsai ở Heileberg Ðức đứng bậc nhất châu Âu gồm
nhiều tác phẩm tuyệt vời.
TRIẾT LÝ BON SAI
1 Nguồn gốc Bonsai từ Tàu, nhưng lại phát triển
huy hoàng ở Nhật nơi mà thẩm mỹ, triết lý và tôn
giáo đã có từ lâu.
2 Shinto là tín ngưỡng của dân Nhật, mà tinh hoa
là sự hòa hợp với thiên nhiên.
3 Triết lý Thiền với các khái niệm Wabi, Sabi, hợp
với Kami làm thành bộ ba gây cảm hứng cho Bonsai.
Kami là thần linh, là tinh thần hoặc động lực bên
trong của sự việc, phẩm vật, thiên nhiên cây cỏ...
Wabi là ý thức về hài hòa nội tâm, hạnh phúc và
thỏa mãn, có thể trải qua bằng cách suy nghiệm về
sự bao la của thiên nhiên. Wabi hàm chứa khái niệm
về nhẫn nhục, từ tốn, khi phải đối đầu với thiên
nhiên. Quan niệm chấp nhận thiên nhiên như thế không
đặt con người là trung tâm mà chỉ được xem là một
thành phần của vũ trụ.
Sabi là thú vui sở hữu, chăm sóc, yêu thương các
sự vật đã được con nguời biến đổi, cũng như yêu
thiên nhiên và sự trôi qua của thời gian, cũng tượng
trưng cho sự giản dị, khắc khổ và tôn nghiêm.
Kyuzo Murata, một bậc thầy hàng đầu ở Nhật có nhiều
năm giữ nhiệm vụ bảo trì bộ sưu tập Bonsai của Hoàng
đế Nhật đã giải thích:
"Trong một thế giới sống vội vả, việc trồng
cây Bonsai có thể dạy chúng ta rằng sự mất kiên
nhẫn thường dẫn đến thất bại... Sự tạo ra một cây
Bonsai là một cách nhắc nhở chúng ta rằng: thiên
nhiên không phải là đầy tớ của con người...
Bonsai có thể định nghĩa như là một sự hòa hợp giữa
thiên nhiên và nghệ thuật ...
Mục đích của Bonsai là nhái lại thiên nhiên...
Bạn thử tưởng tượng mình đang ngắm cảnh... sau đó
bạn nhắm mắt lại và suy nghiệm. Có thể bạn không
nghĩ đến điều gì cả, nhưng đầu óc tâm hồn bạn tràn
ngập một niềm vui sướng và hài lòng nào đó. Cảm
giác đó chính là Wabi. Tôi tin chắc mục đích tói
hậu của Bonsai là tạo ra cảm giác Wabi hoặc Sabi
trong Bonsai. Tôi không có đủ kiến thức để giải
thích cái tinh túy của Wabi hay Sabi nhưng tôi nghĩ
là tinh túy của triết lý là tìm sự thật, đức hạnh
và thẩm mỹ, mà những điều này đúng là tinh túy của
Bon sai.
Cảm giác Wabi hay Sabi là cái gì gần như là khắc
kỹ, kiên nhẫn, có thể dẫn ta đến Thiền của Phật
giáo... Theo tôi, cảm giác ấy là tình yêu, yêu cây
cỏ, yêu con người."
BONSAI TÀU
Xin thêm phần này để chúng ta thấy Bonsai Tàu có
nhiều điểm khác với Bonsai Nhật cũng như Bonsai
Nhật cũng có nhiều điểm khác với Bonsai VN và Tây
phương.
Người Tàu đặc biệt thích bộ rễ phơi bày với gốc
lớn u nần bể nát đầy hang hốc. Họ chú trọng tổng
thể, chấm phá hơn là chi ly đường nét, thích tự
do phóng khoáng hơn là gò bó khuôn mẫu. Họ say mê
thưởng ngoạn vẻ đẹp của núi non, vì vậy bên cạnh
Bonsai còn có đá, phụ kiện và họ thành công với
loại Bồn cảnh, Non Bộ.
Tóm lại, Bonsai xuất xứ ở Tàu, từ đời Tần, TK thứ
Ba sau CN cách nay gần 1700 năm và phát triển hoàn
thiện ở Nhật hơn 1000 năm qua nhiều thời đại. Có
nhiều quan niệm tư tưởng, triết lý mang tính cách
cao siêu huyền bí của Thần đạo, Thiền đạo... cho
đến các quan niệm xem Bonsai là nghệ thuật của cái
đẹp như tác giả H. Tomlinson, một nghệ nhân hàng
đầu ở Âu châu hiện nay, nhưng theo tôi, cái cốt
lõi của tinh thần Bonsai vẫn là nổ lực muốn đưa
con người gần lại với thiên nhiên, hòa hợp hòa đồng
với thiên nhiên và yêu thương thiên nhiên như chính
bản thân mình.
KẾT LUẬN
Trước khi tạo ra loài người có hình dạng giống mình,
Thượng Ðế đã tạo ra vũ trụ, thiên nhiên. Thiên nhiên
cây cỏ là nguồn sống là người bạn thân thiết của
con người, nếu con người không coi trọng, bảo vệ...
để thiên nhiên biến mất thì trái đất sẽ là một bãi
sa mạc của tử thần. Cũng chính vì vậy mà 2500 năm
trước, Lão Tử lập thuyết vô vi, kêu gọi con người
trở về với Ðạo, với Thiên nhiên, vì Thiên nhiên
là Bà Mẹ Yêu Thương của con người.
Nếu nền văn minh kỹ thuật và đô thị hóa đã ngăn
cách con người với thiên nhiên, cũng như sự bận
rộn căng thẳng trong cuộc sống hằng ngày đã làm
cho con người ngày càng xa cách thiên nhiên, thì
Bonsai chẳng khác gì một lời thiết tha kêu gọi con
người hãy mau mau quay trở lại. Trở lại với Bonsai
là trở lại với Thiên nhiên được thu nhỏ, nơi đó
con người sẽ tìm lại được sự bình yên thanh thản
cho tâm hồn, cũng như tìm lại được chính mình từ
khởi thủy, đó là tình yêu vị tha mầu nhiệm giữa
người với người và giữa người với thiên nhiên.
Nếu một ngày nào bạn chợt nhận ra tâm hồn mình như
sa mạc cằn khô không còn một bông hoa nào, không
còn một chút màu xanh nào, thì bạn hãy nhanh chóng
bẻ đôi ổ bánh mì mà bạn có, như câu ngạn ngữ của
người Hindu sau đây:
"Nếu tôi có một ổ bánh, tôi sẽ bẻ một nửa cho
người nghèo, còn nửa kia tôi bán đi để mua cho tâm
hồn tôi một bông hoa huệ.
VINH HỒ
(Orlando, 14/10/2003)
Tài liệu tham khảo:
- Bonsai Toàn Thư, 1997 của Harry Tomlinson, do
Phạm Minh biên dịch
- Kỹ Thuật Trồng Bonsai, 1998 của Ngọc Lan
- Kỹ Thuật Bonsai, 1999 của Lê Công Kiệt / Nguyễn
Thiện Tịch
- Kỹ Thuật Trồng Bonsai, 1999 do Trần Văn Huân /
Văn Tích Lượm biên dịch.
|
.
