Thú chơi đá ghép

Không gian sống: Những hòn đá to nhỏ, màu sắc khác nhau được sắp đặt khéo léo trong một cái dĩa cạn có đường kính cỡ 8 tấc gợi lên cảnh hoàng hôn trên biển hữu tình. Không gian thực tại của phòng khách nhỏ thoáng đã hóa thành chốn xa xưa, tiêu dao thoát tục. Nghệ thuật đá ghép như một cách lấy lại thăng bằng cho tâm hồn sau những bận rộn của cuộc sống.

Nghệ thuật đá ghép ngày nay không còn bó hẹp trong giới có tuổi mà đã trở thành thú tiêu khiển của đại bộ phận cư dân đô thị. Nghệ nhân Sơn Hải, người có thâm niên trong lãnh vực này, cho biết các tác phẩm đá ghép của anh được đặt hàng trong giới bình dân ngày càng nhiều.

Đá là yếu tố quan trọng nhất

Một tác phẩm đá ghép thường có 3 phần: đá, tạo dáng và đế thường có hình chữ nhật hoặc ô-van trên rải cát hoặc nước. Chủ đề các tác phẩm đá ghép thường là phong cảnh hữu tình như “Hoàng hôn trên biển”, “Đảo tiên”, “Đánh cờ”... Thỉnh thoảng, tên tác phẩm được đặt theo tâm trạng, cảm xúc của nghệ nhân như “Hạnh phúc”, “Cô đơn”, “Nhớ quê”...

Nghệ thuật đá ghép xuất hiện không lâu nhưng từ năm 1993 trở về sau mới hoàn thiện và phong phú dần về thể loại, chất liệu và đề tài. Nhóm nghệ nhân ở TPHCM như Sơn Hải, Trịnh Minh Tân, Bùi Đức Tâm, Võ Viết Hòa, Nguyễn Ngọc Điệp... đều cho rằng đá là yếu tố quan trọng của một tác phẩm đá ghép.

Tác phẩm "Thuyền câu" của nghệ nhân Ngọc Điệp

Chọn đá chơi cũng lắm công phu

Đá phải được tuyển chọn từ các loại đá quý. Chọn đá chơi cũng lắm công phu và cầu kỳ. Hằng năm, các nghệ nhân chọn ngày lành tháng tốt tổ chức những chuyến đi sưu tầm đá quý. Chuyến đi kéo dài từ vài ba ngày đến cả tháng trời. Họ xuôi ngược từ Nam ra Bắc, băng rừng lội suối chịu bao thử thách không kém gì những nhà thám hiểm với nhiều hiểm nguy rình rập. Họ vào rừng sâu núi thẳm của Tây Nguyên bạt ngàn, leo lên vùng núi miền Trung hiểm trở hoặc xuôi theo những dòng sông đồng bằng Bắc Bộ... Nghệ nhân Sơn Hải cho biết hầu như mọi miền đất nước đều in dấu chân họ.

Gặp được đá quý, đá lạ với họ như bắt được vàng. Việc vận chuyển đá từ nơi sưu tầm về TPHCM là cả một kỳ công. Sau chuyến đi sưu tầm, họ lập bàn thờ cúng tạ trời đất với các loại trái cây, thịt cá theo khả năng và lòng thành.

Tác phẩm "Chiều tuyết tan" của nghệ nhân Sơn Hải

Thổi hồn cho đá

Có đá rồi, sau đó là phần tạo dáng. Cái quan trọng nhất là nội dung tác phẩm, bố cục tác phẩm, nghĩa là làm sao tạo được cái hồn cho tác phẩm... Điều này phụ thuộc vào đề tài, trí tưởng tượng và tay nghề của nghệ nhân. Có nghệ nhân còn phụ gia thêm một ít cành cây khô nho nhỏ và “tút” nhẹ một lớp dầu bóng trên phần đá, cây khô. Một số khác lại trang trí thêm một cái nhà mát, nhà tranh bằng đầu ngón tay út hoặc một chiếc thuyền câu bé tẻo teo...

Cho đến nay, hình thái phô diễn của đá ghép đã tiến tới một bước khá dài rất ngoạn mục.

Cảnh nói lên tình

Đá ghép là một biến thể của thú chơi non bộ nhưng tinh tế hơn, cô đọng hơn. Trong không gian thu nhỏ, tác phẩm đá ghép diễn đạt một ý tưởng sâu lắng mà chủ nhân của nó muốn mượn cảnh để nói lên tình. Hơn thế nữa, nhìn vào đó người ta có thể hiểu về một quan niệm, một thái độ sống của chủ nhân đối với cuộc đời luôn dịch chuyển, bất định. Trong cái không gian đầy chất suy tưởng ấy, chủ và khách ngồi bên nhau chia sẻ về những chiêm nghiệm cuộc đời thật không gì thú vị bằng!

Hà An