Trần Tế Xương (1870-1907), hiệu Vị Thành, làng Vị Xuyên, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định. Ông xuất thân từ một gia đình thanh bạch. Đường khoa cử của ông lận đận: đi thi từ năm 15 tuổi nhưng hỏng hoài, mãi tới năm 24 tuổi (1894) mới đỗ Tú Tài. Sau đó ông lại trượt Cử Nhân 5 khoa liền. Nhà nghèo, con đông, nghề dạy học lại bấp bênh trong thời kỳ Nho Học suy tàn, ông chỉ còn biết trông cậy vào bà vợ đảm đang. Đang lúc còn đeo đuổi khoa cử, ông đột ngột qua đời năm 1907, mới 37 tuổi.

Tác phẩm ông để lại gồm nhiều thể loại: thơ, phú, câu đối, hát nói..., phần lớn đều bằng chữ Nôm. Thơ văn ông giản dị, bình dân, nhưng tự nhiên và linh hoạt. Nhiều sáng tác trình bày tâm sự đau đớn, xót xa; hoặc mỉa mai, ngạo đời một cách chua chát, cay độc; hoặc gửi gấm tấm lòng yêu nước thương nòi một cách kín đáo và sâu sắc.

₪

Chúc Tết

Lẳng lặng mà nghe nó chúc nhau:
Chúc nhau trăm tuổi bạc đầu râu.
Phen này ông quyết đi buôn cối
Thiên hạ bao nhiêu đứa giã trầu.

Lẳng lặng mà nghe nó chúc giàu:
Trăm, nghìn, vạn mớ để vào đâu ?
Phen này, ắt hẳn gà ăn bạc
Đồng rụng, đồng rơi, lọ phải cầu.

Lẳng lặng mà nghe nó chúc sang:
Đứa thì mua tước; đứa mua quan.
Phen này ông quyết đi buôn lọng,
Vừa bán vừa la cũng đắt hàng.

Lẳng lặng mà nghe nó chúc con:
Sinh năm đẻ bảy được vuông tròn.
Phố phường chật hẹp, người đông đúc,
Bồng bế nhau lên nó ở non.

Bắt chước ai ta chúc mấy lời
Chúc cho khắp hết ở trong đời
Vua, quan, sĩ, thứ, người muôn nước
Sao được cho ra cái giống người.

Sông Lấp Nam Định

Sông kia rày đã nên đồng

Chỗ làm nhà cửa, chỗ trồng ngô khoai

Đêm nghe tiếng ếch bên tai

Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò

Đi Thi Tự Vịnh

Tấp tễnh người đi tớ cũng đi,

Cũng lều, cũng chõng, cũng vô thi.

Tiễn chân, cô mất ba đồng lẻ;

Sờ bụng, thầy không một chữ gì.

Lộc nước cũng nhờ thêm giải ngạch (1)

Phúc nhà may được sạch tràng quy (2).

Bốn kỳ trọn vẹn thêm kỳ nữa,

Á, ớ, u, âu, ngọn bút chì.

*

(1) giải ngạch: số người lấy đỗ trong khoa thi (giải: phần thưởng; nghạch: hạng). (2) tràng quy: trường qui: phép tắc, thể lệ trường thi.

Thi Hỏng (1)

Mai không tên tớ, tớ đi ngay,

Giỗ Tết từ đây nhớ lấy ngày

Học đã sôi cơm nhưng chửa chín

Thi không ăn ớt thế mà cay.

Sách đèn phó mặc đàn con trẻ,

Thưng đấu nhờ tay một mẹ màỵ

Cống hỉ, mét xì, đây thuộc cả,

Chẳng sang Tàu, tớ cũng sang Tây.

Thi Hỏng (2)

Bụng buồn còn muốn nói năng chi,

Đệ nhất buồn là cái hỏng thi.

Một việc văn chương thôi cũng nhảm,

Trăm năm thân thế có ra gì.

Được gần trường ốc vùng Nam Định,

Thua mãi anh em cánh Bắc Kỳ.

Rõ thực nôm hay mà chữ dốt,

Tám khoa chưa khỏi phạm trường quy.

Thi Hỏng (3)

Trách mình phận hẩm lại duyên hôi,

Đỗ suốt hai trường, hỏng một tôi.

Tế đổi làm Cao nên sự thế,

Kiện trông ra Tiệp hỡi trời ôi.

Mong gì nhà nước còn thi nữa,

Biết rõ anh em chẳng chắc rồi.

Ví phỏng còn thi còn học mãi,

Toi cơm tốn vải hại mà thôi.

Khoa Thi

Nhà nước ba năm mở một khoa,

Trường Nam thi lẫn với trường Hà (1)

Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ,

Ậm ọe quan trường miệng thét loa

Xe kéo rợp trời: quan sứ đến;

Váy lê phết đất, mụ đầm ra.

Sao không nghĩ đến điều tu sỉ (2) ?

Ngảnh cổ mà xem lại nước nhà.

*

(1) Nam, Hà: Nam Định và Hà Nội. (2) tu sỉ: xấu hổ, thẹn thùng

Dặn học trò đi thi

Đi thi đi cử, các thầy nho,

ta dặn điều này phải nhớ cho.

Ra phố khăn ngang quàng lấy mặt,

Vào trường quần rộng xắn lên khô.

Câu văn hết ý, đừng ngui ngủi,

Chén rượu mềm môi, chớ gật gù.

Nghe nói khoa này nghiêm cấm lắm,

Đêm hôm phải sợ phép quan cò.

Đổi Thi

Nghe nói khoa này sắp đổi thi,

Các thầy đồ cổ đỗ mau đi.

Dẫu không bia đá còn bia miệng,

Vứt bút lông đi giắt bút chì.

Cái Chữ Nho

Nào có ra gì cái chữ nho,

Ông nghè ông cống cũng nằm co.

Sao bằng đi học làm thầy phán,

Tối rượu sâm banh, sáng sữa bò.

Con Hát Tuồng

Nào có ra gì lũ hát tuồng,

Cũng hò cũng hét cũng y-uông,

Dẫu rằng dối được đàn con trẻ,

Cái mặt bôi vôi nghĩ cũng buồn.

Than Cùng

Lúc túng toan lên bán cả trời,

Trời cười thằng bé nó hay chơị

Cho hay công nợ là như thế,

Mà vẫn phong lưu suốt cả đờị

Tiền bạc phó cho con mụ kiếm,

Ngựa xe chẳng thấy lúc nào ngơi.

Còn dăm ba chữ nhồi trong ruột,

Khéo khéo không mà nữa lại rơi !

Giời Nực Mặc Áo Bông

Bức sốt nhưng mình vẫn áo bông,

Tưởng rằng ốm dậy, hóa ra không.

Một tuồng rách rưới, con như bố,

Ba chữ nghêu ngao, vợ chán chồng.

đất biết bao giờ sang vận đỏ ?

Trời làm cho bỏ lúc chơi ngông.

Gần chùa, gần cảnh, ta tu quách;

Cửa Phật quanh năm vẫn áo sồng.

Nhớ Người Xa

Ta nhớ người xa cách núi sông.

Người xa, xa có nhớ ta không ?

Sao đương vui vẻ ra buồn bã ?

Vừa mới quen nhau đã lạnh lùng.

Lúc nhớ, nhớ cùng trong mộng tưởng;

Khi riêng, riêng cả đến tình chung.

Tương tư lọ phải là trai gái,

Một ngọn đèn xanh, trống điểm thùng.

Mất Ô

Đêm qua anh đến chơi đây

Giày dôn anh diện, ô tây anh cầm.

Rạng ngày sang trống canh năm,

Anh dậy em hãy còn nằm trơ trơ

Hỏi ô, ô mất bao giờ,

Hỏi em, em cứ ỡm ờ không thưa...

Chỉ e rày gió mai mưa

Lấy chi đi sớm về trưa với tình ?

Cái Học Nhà Nho 

Cái học nhà nho đã hỏng rồi,

Mười người đi học, chín người thôị

Cô hàng bán sách lim dim ngủ,

Thầy khóa tư lương nhấp nhỏm ngồị

Sĩ khí rụt rè gà phải cáo,

Văn chương liều lĩnh đấm ăn xôị

Tôi đâu dám mỉa làng tôi nhỉ ?

Trình có quan tiên thứ chỉ tôi (1).

*

(1) tiên thứ chỉ: tức tiên chỉ và thứ chỉ: người có địa vị nhất, nhì trong làng.

Khen Vợ

Quanh năm buôn bán ở mom sông,

Nuôi đủ đàn con với một chồng.

Lặn lội thân cò khi quãng vắng,

Eo sèo mặt nước buổi đò đông.

Một duyên hai nợ, thôi đành phận,

Năm nắng mười mưa, dám quản công.

Cha mẹ thói đời ăn ở bạc:

Có chồng hờ hững cũng như không.

Tự Trào

Vị Xuyên có Tú Xương,

Dở dở lại ương ương.

Cao lâu thường ăn quịt,

Thổ đĩ lại chơi lường.

Ba Thứ Lăng Nhăng...

Một trà, một rượu, một đàn bà,

Ba thứ lăng nhăng nó quấy ta.

Chừa được thứ nào hay thứ ấy,

Có chăng chừa rượu với chừa trà !

Ông Cò

Hà Nam danh giá nhất ông Cò,

Trông thấy ai ai chẳng dám ho.

Hai mái trống Tung, đành chịu dột;

Tám giờ chuông đánh, phải nằm co.

Người quên mất thẻ, âu trời cãi;

Chó chạy ra đường, chủ phải lo.

Ngơ ngẩn đi xia, may vớ được,

Chuyến này ắt hẳn kiếm ăn to !

Đùa Ông Phủ

Tri phủ Xuân Trường được bốn niên,

Nhờ Giời hạt ấy được bình yên.

Chữ "y", chữ "chiểu" không phê đến,

Ông chỉ phê ngay một chữ "tiền".

Lắm Quan

Ở phố hàng Song thật lắm quan:

Thành thì đen kịt, đốc thì lang.

Chồng chung, vợ chạ kìa cô Bố;

đậu lạy, quan xin, nọ chú Hàn.

Hỏi Ông Tiến Sĩ Mới

Tiến sĩ khoa này được mấy người ?

Nghe chừng hay chữ có ông thôị

Nghe văn mà gớm cho văn mãi,

Cờ biển vua ban cũng lạ đờị

Giễu Người Thi Đỗ

Một đàn thằng hỏng đứng mà trông,

Nó đỗ khoa này có sướng không ?

Trên ghế, bà đầm ngoi đít vịt,

Dưới sân, ông cử ngỏng đầu rồng.

Ngẫu Hứng

Hán tự chẳng biết Hán,

Tây tự chẳng biết Tây.

Quốc ngữ cũng mù tịt,

Thôi thì về đi cày.

Trồng ngô và trồng đậu,

Cấy chiêm lại cấy mùa.

Ăn không hết thì bán,

Bán đã có Tây mua.

Được tiền thì mua rượu,

Rượu say rồi cưỡi trâu.

Cưỡi trâu thế mà vững,

Có ngã cũng không đau.

Ăn lương hàm chính thất,

Thôi thôi thế cũng xong,

Ví bằng nhà nước dụng.

Phải bổ toà canh nông.

₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪