Thượng Kinh Ký Sự Hải Thượng Lãn Ơng

Hải Thượng Lãn Ơng là tên hiệu của Lê Hữu Trác, một nho gia và danh y Việt Nam vào cuối đời Hậu Lê. Ơng sinh năm 1721, người xã Liêu xá, huyện Đường Hào, trấn Hải Dương (nay thuộc phủ Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên). Ơng thuộc dịng dõi một gia đình cĩ nhiều đời đại đăng khoa. Cha và chú đều đỗ tiến sĩ và làm quan đến đại thần. Lúc cịn trẻ, ơng đã nổi tiếng hay chữ. Đến năm 20 tuổi, gặp buổi nhiễu nhương, chúa Trịnh Giang độc đốn, giặc giã nổi lên khắp nơi, ơng quyết định xếp bút nghiên theo việc đao cung. Đang ở trong quân ngũ, ơng phải về quê ngoại là huyện Hương Sơn (thuộc tỉnh Hà Tĩnh bây giờ) để thay người anh thứ năm phụng dưỡng mẹ già. Tại Hương Sơn, ơng mắc phải một chứng bệnh dai dẳng, may nhờ một y sĩ họ Trần cứu chữa. Từ đĩ, ơng quyết định rời bỏ quan lộ, dốc lịng nghiên cứu y học, trở thành một y sĩ cĩ tiếng. Ơng mở trường dạy y học và ra cơng trước tác một bộ sách y khoa đồ sộ : Hải Thượng Y Tơng Tâm Lĩnh. Năm 1782, ơng được quan Chính Đường (Huy Quận Cơng Hồng Đình Bảo) tiến cử lên kinh đơ chữa bệnh cho Thế Tử Trịnh Cán (con chúa Trịnh Sâm và Tuyên Phi Đặng Thị Huệ). Tuy việc chữa bệnh khơng thành, ơng đã phải ở kinh đơ trong khoảng một năm. Cũng may là ơng về nhà kịp trước khi xảy ra loạn Kiêu Binh, mở đầu một thời kỳ đại loạn trong lịch sử Việt Nam, kéo dài đến năm 1802 mới chấm dứt. Sau khi về, ơng ghi lại những điều mắt thấy tai nghe tại kinh đơ trong cuốn tùy bút "Thượng Kinh Ký Sự". Sách này thường được in trong phần phụ lục của Y Tơng Tâm Lĩnh. Ơng mất năm 1791.

Trong văn học lịch triều, đây là một thiên tùy bút hiếm cĩ. Các nhà nho xưa ít khi nĩi về mình. Nhưng trong cuốn này, tác giả đã khơng ngại để cái "Tơi" đĩng một vai trị quan trọng. Ngồi ra, ơng cịn ghi lại những bài ngâm vịnh cùng nhiều danh sĩ tại kinh đơ. Vào năm 1924, bản dịch của Nguyễn Trọng Thuật đã được đăng trong Nam Phong Tạp Chí. Chúng tơi xin trích nhiều đoạn trong bản dịch của Ứng Nhạc Vũ Văn Đình (Nhà Xuất Bản Văn Học, Hà Nội, 1993). Cuốn sách được viết theo thể nhật ký, khơng chia chương mục. Chúng tơi xin lược bỏ nhiều bài ngâm vịnh và chia cuốn Thượng Kinh Ký Sự thành những chương sau đây :