Nguyễn Mông Khôi

Theo huyền sử nước ta, có 4 vị thần bất tử ( tứ bất tử ) là:Thần Tản Viên, Phù Đổng Thiên Vương, Chử Đồng Tử và Bà Chúa Liễu Hạnh.
Vì bất tử, Bà đã giáng trần nhiều lần ở nhiều địa phương vào những thời kỳ khác nhau, ở Thăng Long làm công chúa, có khi làm thường dân ở Nam Định rồi Thanh Hóa. Nhưng dù ở địa vị nào Bà luôn luôn giúp người họan nạn khi cầu tới .Bà có công âm phù triều đình, dẹp yên giặc giã giúp dân trừ dịch. Do vậy, bà được tôn là Thánh Mẫu hay Mẫu Liễu và được lập đền thờ ở nhiều nơi. Người dân Miền Nam còn tin tưởng Chúa Liễu Hạnh cũng là bà Chúa Xứ Núi Sam và bà Yang Ino Po Nagar ở Tháp Bà Nha Trang.

Câu chuyện truyền khẩu từ bao thế kỷ kể lại rằng, Liễu Hạnh là con gái Ngọc Hoàng ở Thiên đình, lỡ tay đánh rơi chén ngọc, bị đày xuống trần làm con gái của vua Lê Thái Tôn (1434-1442 ), tên là công chúa Giáng Tiên. Giáng Tiên lớn lên kết duyên với Đào Lang. Sống chung được 3 năm thì về Trời. Nhưng hạn hạ giới chưa hết lại phải phạt xuống cõi trần làm con mt gia đình nông dân làng Vân Cát, Nam Định rồi môt gia đình khác ở Phố Cát, Thanh Hóa.
Khi đã về Cõi Trời, hồn bà Liễu Hạnh thường hiện xuống thế gian. Có lần Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan ( 1528-1613 ) và 2 người bạn đang chơi thuyền trên Hồ Tây thì Bà ung dung bước vào rồi làm thơ xướng họa. Kẻ tiên, người tục liên ngâm đắc chí. Họ Phùng đã để lại những bài thơ rất hay trong ‘’ Phùng Công Thi Tâp’’, ‘’Nghi Trai Thi Tập ‘’... viết bằng chữ Hán.
Nhà văn Sơn Nam, do những sưu khảo từ lâu về vùng đồng bằng Nam B, là người chủ trương ‘’ Nam Bô Học ‘’ cho rằng bà Liễu Hạnh, bà Yang Ino Po Naga ở Tháp Bà Nha Trang và bà Chúa Xứ núi Sam Châu Đốc là môt.

Tháp Bà là một quần thể kiến trúc gồm nhiều ngôi tháp Chăm được xây dựng từ thế kỷ VIII đến thế kỷ XIII trên ngọn đồi đá hoa cương cao khoảng 30 mét tên là Cù Lao cách thành phố Nha Trang 2 km về phía Bắc. Khu tháp này hiện nay chỉ còn lại 4 cái, mỗi tháp thờ một vị thần.

Nhiều người thắc mắc những sưu khảo đó; vì tượng tháp Bà ở Nha Trang do người Chiêm Thành xây khoảng thế kỷ thứ 7. Năm 817 dưới triều vua Harivarman I, tháp thờ Linga ( Linh Phù nam hay vị Thần Sáng Tạo thuc Ấn Đô giáo ). Năm 918 dưới triều vua Indravarman III, tháp bị cháy rồi được sửa chữa và tượng được đúc lại bằng vàng. Đến năm 965, tượng Linga bị trôm, nhà vua cho thay thế bằng tượng nữ thần Shiva bằng đá mà đang được thờ ở tháp Bà bây giờ.

Miếu Bà Chúa Xứ toạ lạc ở khu danh thắng Núi Sam, tại chân núi thuộc xã Vĩnh Tế, thị xã Châu Đốc. Miếu được lập vào đầu thế kỷ XIV (khoảng 1820 – 1825),

Đền thờ bà Chúa Xứ núi Sam tỉnh Châu Đốc được xây khoảng đầu thế kỷ 19 do phu nhân của ông Nguyễn văn Thọai ( Thoại Ngọc Hầu ), nhưng bức tượng bà Chúa Xứ thì rất xưa và vẫn còn là môt điều huyền bí. Năm 1938, ông Malleret, giám đốc viện khảo cổ Sài gòn đến núi Sam, viếng miếu Bà và xác nhận, pho tượng tạc từ thời Trung Cổ ( khoảng gần hai ngàn năm ), nhiều nét tương tự các pho tượng thời Bà La Môn của Ấn Đô, bởi mái tóc dợn sóng, mũi cao. Pho tượng bằng đá xanh, điêu khắc trong tư thế ngồi, chân trái co vào, chân phải duỗi thẳng, tay phải đặt lên đầu gối, tay trái chỏi ra sau. Sự tìm thấy tượng Bà cũng là chuyện lạ. Xưa kia tọa lạc ở đỉnh núi Sam. Quân Xiêm thường hay vượt biên giới sang cướp phá. Chúng thấy pho tượng cổ, đẹp định mang về nước, nhưng chỉ kéo xuống triền núi rồi nặng quá phải bỏ lại. Khi giặc Xiêm rút, dân quanh vùng kéo cả làng tới định mang tượng xuống, nhưng vẫn không lay chuyển được. Họ cầu khấn; rồi được Bà nhập vào môt cô gái, tự xưng là Bà Chúa Xứ và truyền cho dân làng dùng 40 thiếu nữ đồng trinh tắm rửa sạch sẽ Bà mới cho phép khiêng về thờ.

Tục thờ Đức Thánh Trần và Liễu Hạnh công chúa cũng được phổ biến vào thời Hậu Lê

Như vậy thì bức tượng ở Tháp Bà Nha Trang và tượng bà Chúa Xứ Châu Đốc rõ ràng là những hình tượng không giống người Việt. Nhưng mà, người dân ở đây đều tin tưởng cả hai bà đều là hóa thân của Mẫu Liễu hay bà Liễu Hạnh. Những người ‘’ đồng bóng ‘’thì hoàn toàn tin tưởng là bà chúa Liễu Hạnh, bà chúa Tháp Bà và Chúa Xứ Châu Đốc chỉ là môt.Vì vậy; trong lúc nhập đồng ( múa bóng ) thì bà Chúa phán rằng :
‘’...Bà đi Châu Đốc,
Bà về Nam Vang.
Quê Bà ở tận Nha Trang...’’
( Chầu Văn, múa bóng )
Và; phần đông dân chúng miền Nam đều tin là sự hóa thân của chúa Liễu Hạnh tựa hồ như bồ tát Quán Thế Âm . Bồ tát sanh ở Đại Hàn là Thị Kính. Giáng trần ở Việt Nam là Chúa Ba, chùa Hương. Tại Phổ Đà Sơn Trung Quốc là môt vị sư. Ở Tây Tạng là vị đương kim Đạt Lai Lạt Ma. Vì vậy, khi hóa thân, bà Chúa Tháp Bà, bà Chúa Xứ Châu Đốc không cần phải có dáng dấp người Việt.

Chúa Liễu Hạnh giáng trần nhiều lần nên có nhiều ngày vía, ngày giỗ khác nhau ở nhiều nơi; mà nơi nào cũng thu hút được số đông dân chúng như ở phủ Tây Hồ Hà Nôi, Phố Cát Thanh Hóa, Núi Sam Châu Đốc... Nhưng ngày giỗ Bà được tổ chức long trọng nhất và phản ảnh phong tục văn hóa lịch sử nước ta là Hôi Phủ Giầy ở Nam Định.

Phủ Giầy ( Dày) là nơi thờ bà chúa Liễu Hạnh, thuộc xã Kim Thái, huyện vụ Bản, cách thành phố Nam Định 15 km.
Hôi Phủ Giầy được coi là giỗ Mẹ. Phủ Giầy xưa có tên là Kẻ Giầy. Từ khi bà Liễu Hạnh được suy tôn là Mẫu Nghi Thiên Hạ, Chế Thắng Hòa Diệu Đại Vương và được sắc phong là Thượng Đẳng Tối Linh Thần thì Kẻ Giầy được đổi tên là Phủ Giầy. Tuy nhiên có thuyết cho rằng cái tên Phủ Giầy bắt nguồn từ sự tích bà Chúa Liễu giáng trần lần thứ hai đã tặng cho nhà vua đương thời ( Triều Lê ) môt đôi giầy khi nhà vua ghé thăm quê hương trần thế của Bà.
Hôi Phủ Giầy mở vào cuối xuân, kéo dài 10 ngày từ mồng môt đến mồng mười tháng ba âm lịch, ở xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Cả tháng trước ngày Hi, dân chúng Nam Định và những vùng chung quanh nhắc nhở nhau:
Còn Trời, còn nước, còn non,
Mồng năm rước Mẫu ta còn đi xem.
Ai về nhắn với chị em,
Bảo nhau dắt díu đi xem hôi này.

Miếu Bà Chúa Xứ toạ lạc ở khu danh thắng Núi Sam, tại chân núi thuộc xã Vĩnh Tế, thị xã Châu Đốc. Miếu được lập vào đầu thế kỷ XIV (khoảng 1820 – 1825),

Ở lễ hôi có nhiều tiết mục phản ảnh đến sinh hoạt của người dân: các cuôc thi đô vật và các cuôc đấu khác mang tinh thần thượng võ.Có nhiều tiết mục nghi lễ và trò chơi như hát chèo, hát tuồng, hát trống quân...Hồi trước năm 1945, cái trò chơi rất thịnh hành mà nhiều người có máu cờ bạc ưa thích là trò chơi ‘’ ba que xỏ lá ‘’. Người chủ trò ( Ba que xỏ lá ) thường là môt thanh niên mặt mày láu cá, tay cầm 3 cái que. Môt trong ba cái que có xỏ môt chiếc lá ở phía dưới. Người chơi đặt tiền. Hễ kéo ra đúng cái que có xỏ lá thì được tiền của chủ trò. Nhưng chưa người nào ‘’ăn tiền’’ được người chủ trò cho dù họ có bắt đúng cái que có xỏ lá thì chủ trò dùng mt thủ thuật nhanh như cắt chuyển cái lá sang que khác, nên khách mất tiền toi cho chủ trò hay cho gã ‘’ ba que xỏ lá’’.

Khu di tích Phủ Giầy nằm ở xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Ðịnh là tên gọi chung cho các di tích thờ bà chúa Liễu Hạnh. Ðây là quần thể di tích xây trong một khu vực địa lý có nhiều dấu vết của người tiền sử, với những di vật văn hóa thời kỳ đồ đá. Phủ Giầy là một hiện tượng tín ngưỡng dân gian thuần Việt đã xuất hiện và tồn tại gần 4 thế kỷ nay.