|  VĂN
HỌC & NGHỆ THUẬT
Chúng tôi phỏng vấn
về vấn đề mở rộng tự do và dân chủ
Ý kiến của nhà sử học Đào Duy Anh
Nhân văn, tờ báo văn hoá, xã hội - cùng với tạp
chí Giai phẩm làm nên cái tên của nhóm Nhân văn-Giai
phẩm -, trụ sở tại 27 Hàng Khay, Hà Nội, do Phan
Khôi làm Chủ nhiệm và Trần Duy làm Thư kí toà soạn,
trong số ra mắt, số 1 ngày 20.9.1956, đã đăng ngay
trên trang nhất bài „Chúng tôi phỏng vấn về vấn
đề mở rộng tự do và dân chủ“. Người được phỏng vấn
đầu tiên là luật sư Nguyễn Mạnh Tường. Loạt bài
được dự định tiếp tục với bác sĩ Đặng Văn Ngữ, nhà
sử học Đào Duy Anh, nhà văn Nguyễn Đình Thi v.v...,
nhưng cho đến số cuối cùng được ra mắt là số 5,
ngày 20.11.1956, Nhân văn chỉ có thể công bố bài
phỏng vấn Đặng Văn Ngữ và Đào Duy Anh. Ngày 15.12.1956,
Ủy ban hành chính Hà Nội ra thông báo đóng cửa báo
Nhân văn. Số 6 không được in và phát hành. Chúng
tôi xin giới thiệu loạt ba bài phỏng vấn này như
những tư liệu văn học và lịch sử. talawas
Câu hỏi:
Theo ý ông, lúc này giới trí thức nói chung
và giới văn nghệ nói riêng, cần phải làm những gì
để góp phần thực hiện mở rộng tự do tư tưởng, tự
do ngôn luận, tự do nghiên cứu và sáng tác?
Theo ý ông và trên cơ sở nhu cầu phát triển
của ngành ông thì chúng ta cần phải đem ra thảo
luận rộng rãi những vấn đề gì?
Trả lời:
Chế độ của chúng ta căn bản là tự do. Phàm những
loại tự do dân chủ chúng ta đều có cả. Nhưng trong
quá trình xây dựng chế độ, chúng ta đã gặp, chính
trong nội bộ chúng ta, những cái hạn chế và ngăn
trở tự do. Tên tuổi của những kẻ thù nội bộ của
tự do ấy, người ta đều biết cả: tức là những tệ
quan liêu, mệnh lệnh, độc đoán, bè phái còn ngự
trị lén lút hay công nhiên ở địa vị điều khiển và
lãnh đạo của nhiều cơ quan, những bệnh giáo điều
chủ nghĩa, công thức chủ nghĩa, sùng bái cá nhân
còn ngự trị trong công tác lãnh đạo văn nghệ và
học thuật và còn nặng nề chính trong tư tưởng của
nhiều người trong giới trí thức chúng ta. Để góp
phần thực hiện những thứ tự do mà quý báo đề ra
trong câu hỏi, giới trí thức là những người thiết
tha nhất đối với các thứ tự do ấy chỉ có một cách
là đấu tranh. Đấu tranh trong công tác chuyên môn,
đấu tranh trong hoạt động xã hội. Đấu tranh bằng
hoạt động phê bình, phản phê bình, tự phê bình.
Chúng ta đấu tranh nội bộ để đánh lùi những lực
lượng lạc hậu làm vướng bước tiến của chế độ chúng
ta, cản trở sự phát triển của văn hoá chúng ta,
để cho chế độ chúng ta càng ngày càng tốt, văn hoá
chúng ta càng ngày càng cao. Trong cuộc đấu tranh
gay go phức tạp nhưng chính nghĩa ấy, chúng ta chắc
được Đảng lãnh đạo tán thành, chúng ta chắc được
quần chúng ủng hộ.
Nhưng chỉ nói đấu tranh chung chung như vậy thì
không thiết thực. Không ai ngăn cấm anh tự do nghiên
cứu, sáng tác, nhưng nếu anh không có phương tiện
nghiên cứu sáng tác thì thực tế anh chẳng có quyền
đâu. Không ai ngăn cấm anh tự do ngôn luận, nhưng
nếu anh không có phương tiện để in sách báo thì
thực tế anh cũng chẳng có quyền đâu. Hơn nữa, nếu
anh có được những điều kiện đặc biệt may mắn mà
in sách in báo được, nhưng nếu không có phương tiện
phát hành thì anh cũng đừng nên mạnh nói tự do.
Trong khi về thực tế phần nhiều những phương tiện
xuất bản, phát hành, đến cả các phương tiện nghiên
cứu và sáng tác đã tập trung ở các cơ quan chính
quyền, thì vấn đề không phải là đấu tranh để đòi
tự do gì gì, mà là đấu tranh để tranh thủ sự giúp
đỡ thiết thực của Chính phủ tạo điều kiện cho sự
thực hiện những tự do ấy, ví dụ giúp đỡ thiết thực
cho tư nhân xuất bản dễ dàng, giúp đỡ việc phát
hành, cho phương tiện thuận tiện để sáng tác và
nghiên cứu, săn sóc sự xuất bản rộng rãi các tác
phẩm văn nghệ và đặc biệt chú ý xuất bản những tác
phẩm nghiên cứu khoa học. Ở trong chế độ ta, Chính
phủ và nhân dân là nhất trí. Những yêu cầu trên
là nghĩa vụ của Chính phủ phải thoả mãn để phát
huy hết khả năng của nhân dân và của giới trí thức
nói riêng.
Chỗ tôi công tác là trường Đại học tổng hợp. Vậy
tôi nói đến những vấn đề cần phải đề ra trong công
tác xây dựng trường ấy. Theo nhiệm vụ của Chính
phủ đặt cho thì trường Đại học phải là trung tâm
văn hoá tiêu biểu của nước nhà. Nó chính phải đánh
dấu trình độ phát triển của văn hoá, trình độ nghiên
cứu của khoa học. Muốn gánh được nhiệm vụ ấy, trường
Đại học phải là một trung tâm nghiên cứu khoa học
cao độ. Sự xây dựng trường Đại học gặp rất nhiều
khó khăn lớn, về trường sở, về cán bộ. Những khó
khăn ấy nhất định phải khắc phục được nếu nguời
ta có quyết tâm khắc phục. Cho nên, theo ý tôi,
vấn đề đầu tiên phải đặt ra là làm thế nào cho các
cơ quan có liên quan trách nhiệm thấy rằng xây dựng
trường Đại học là một vấn đề quốc gia trọng đại,
không tích cực góp phần vào xây dựng nó mà có khi
còn trở ngại nó là có tội với nước, với dân. Vấn
đề ý thức, vấn đề tư tưởng ấy mà giải quyết được
thì mới khỏi gặp phải tình trạng như đối với cái
quỹ tí hon 10 vạn đồng một tháng để xây dựng cái
thư viện văn khoa cho trường Đại học, bộ Tài chính
lại thỉnh thoảng xén xẻo đi một nửa lấy cớ là mua
sách nhiều quá (trong khi để có kẻ tham ô lãng phí
mỗi lần hàng mấy trăm triệu), hoặc tình trạng như
sách Trung Quốc viện trợ cho nước ta rất nhiều,
thế mà hơn nửa năm nay, bộ Giáo dục và nhiều người
quan trọng can thiệp, bộ Văn hoá vẫn giữ cả chưa
chuyển cho trường Đại học quyển nào, đến nỗi các
giáo sư rất cần những sách ở đó để chuẩn bị khai
giảng sắp tới mà sách vẫn nằm mốc trong kho của
Thư viện Trung ương, không tài nào gỡ ra được.
Một vấn đề quan trọng nữa phải đặt ra là đối với
một trung tâm nghiên cứu khoa học là trường Đại
học thì sự bố trí cán bộ nói chung và đặc biệt là
cán bộ điều khiển và phụ trách, nên nặng về tiêu
chuẩn chuyên môn hay nên nặng về tiêu chuẩn chính
trị? Do vấn đề đó nẩy ra hai vấn đề phụ:
Dù là một tổ chức nghiên cứu khoa học, tiêu chuẩn
chính trị cũng cần phải có, vì chúng ta không quan
niệm có nhà khoa học phi chính trị, có nhà chuyên
môn siêu giai cấp. Nhưng nên yêu cầu tiêu chuẩn
chính trị như thế nào? Có cần nhất thiết phải là
đảng viên hay dự bị đảng viên thì mới dùng? Có cần
phải là người ngoan ngoãn phục tùng, khôn khéo,
mềm dẻo, ít đấu tranh, tức là ít làm phiền cho cấp
trên thì mới dùng, mà người có tinh thần đấu tranh
thì nhất thiết gạt đi? Hay là cần đặt tiêu chuẩn
rộng rãi hơn như thế nào?
Về tiêu chuẩn chuyên môn thì cấp trên nên bằng
cứ vào đâu? Nếu bằng cứ vào thành tích nghiên cứu
và công tác chuyên môn do quần chúng - quần chúng
trực tiếp là học sinh và giáo sư, quần chúng gián
tiếp là công chúng rộng rãi và giới khoa học quốc
tế - nhận định, hay chỉ bằng vào sự xét đoán riêng,
không khỏi có phần hẹp hòi chủ quan và cảm tình
cá nhân, của người lãnh đạo?
Cuối cùng tôi muốn nêu lên vấn đề học tập nước
bạn. Trong công cuộc xây dựng ngành Đại học, chúng
ta cần phải học tập, mà cần phải học tập rất nhiều
các nước bạn, nhất là Liên Xô và Trung Quốc là những
nước làm thầy chúng ta về nhiều mặt. Chúng ta cần
phải thành khẩn học tập kinh nghiệm cũng như kiến
thức của các chuyên gia nước bạn. Nhưng có nên lấy
tinh thần tự ti dân tộc mà phủ nhận khả năng sáng
tạo của chuyên gia Việt Nam không? Vấn đề này cũng
cần phải thảo luận để nhằm thực hiện sự học tập
một cách sáng tạo; không sa vào cái tệ học tập máy
móc và giáo điều có thể gây nên tai hại.
Những vấn đề trên đều có nội dung cụ thể của chúng
nhưng đây không phải là chỗ thảo luận nên tôi không
nêu ra. Đó chỉ là những khiá cạnh cụ thể của một
vấn đề lớn là sự nhận định vai trò của giới trí
thức chuyên môn và sự tín nhiệm họ trong công cuộc
xây dựng nền Đại học nói riêng và sự nghiệp kiến
thiết văn hoá và kinh tế nói chung.
|
.
