THAM KHẢO

(Những bài chọn đăng trong trang này của từ nhiều phía, không nhất thiết là quan điểm của nhóm Hải Ngoại Phiếm Đàm. . .)

Ngoài những bài dưới đây, những chuyên đề ở 2 cột phải, trái luôn được chúng tôi cập nhật (HNPD)

Nhân vật

Tại sao?

Trường hợp Hải Dương thời Cải cách Ruộng đất

Tiếp tục sêri về chủ đề nông thôn Việt Nam, chuyên mục Phỏng vấn tuần này nói về quan hệ giữa cán bộ địa phương với người dân sau 1945.

Để nói về nông thôn Việt Nam trong một tạp chí chắc chắn là không đủ. Chương trình tuần này khoanh lại trường hợp một tỉnh Hải Dương, từ thời cải cách ruộng đất thập niên 1950 đến những năm gần đây.

Khách mời của chương trình là tiến sĩ Phạm Quang Minh, hiện giảng dạy ở khoa Quốc tế học, ĐH Khoa học Xã hội - Nhân văn, thuộc ĐH Quốc gia Hà Nội.

GS. Phạm Quang Minh nhận bằng tiến sĩ năm 2002 ở ĐH Humboldt, Đức, với luận án về quan hệ chính trị - xã hội ở nông thôn miền Bắc từ sau 1945.

Bên cạnh nhiều bài viết, ông có một quyển sách được NXB ĐH Humboldt ấn hành năm 2003, viết bằng tiếng Đức nhan đề “Zwischen Theorie und Praxis. Agrarpolitik in Vietnam seit 1945”. Đây nguyên là luận án tiến sĩ, về chính sách ruộng đất ở miền Bắc từ thập niên 1950 đến thập niên 1990.

Trong một bài viết gần đây in trong quyển "Beyond Hanoi: Local Government in Vietnam" (nhiều tác giả, NIAS Press, 2004), tiến sĩ Phạm Quang Minh cho biết kể từ sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, Đảng Cộng sản Việt Nam đã nỗ lực thiết lập một hệ thống hành chính từ trung ương đến tỉnh, huyện và xã để duy trì sự quản lý trên toàn quốc.

Một kết cấu đa tầng như thế đặc biệt quan trọng cho việc xây dựng chủ nghĩa xã hội và củng cố sự ủng hộ của dân số nông thôn trong hai cuộc chiến tranh sau đó.

Trong trường hợp tỉnh Hải Dương, lịch sử của tỉnh này sau 1945 có thể phân thành ba giai đoạn: cải cách ruộng đất thập niên 1950, tập thể hóa cuối 1950 - 1980 và thời mở cửa từ 1980 đến nay.

Cán bộ cơ sở trong thời kỳ cải cách ruộng đất

Chiến dịch cải cách ruộng đất thập niên 1950 là nỗ lực đầu tiên từ trung ương nhằm thiết lập chính quyền cơ sở ở Hải Dương. Bước đầu trước cải cách ruộng đất là tạo nên một chính quyền cơ sở phù hợp mục tiêu của đảng. Vì thế, có chiến dịch ‘chỉnh huấn cán bộ’ năm 1952.

Cải cách ruộng đất chính thức bắt đầu ngày 25-12-1953 và kết thúc ngày 30-7-1956, được chia làm sáu đợt.

Giai đoạn này xem nặng vấn đề giai cấp. Việc xếp loại thành phần không dựa chủ yếu vào yếu tố kinh tế, mà dựa vào yếu tố chính trị.

GS. Phạm Quang Minh nói sai sót trong quá trình thực hiện là bởi điều kiện chiến tranh, sự phức tạp của vấn đề và sự cứng nhắc trong cách nghĩ:

“Người ta căn cứ vào bản phân định thành phần giai cấp. Xảy ra sự không tin tưởng vào bộ máy cũ. Có sự gạt bỏ những người cũ bằng lực lượng cán bộ mới.”

Trong thời kì chống Pháp, Hải Dương là vùng bị Pháp tạm chiếm. Nhưng đây cũng là khu vực ở trong thế ‘cài răng lược’, tức là đã có các cơ sở chi bộ đảng hoạt động bí mật.

Khi kháng chiến kết thúc, việc tái cơ cấu chính quyền địa phương cũng bao hàm các biện pháp thanh lọc lực lượng cán bộ cũ này. Nhiều người bị nghi ngờ vì gốc gác giai cấp hoặc hoạt động chính trị trước đây. Điều này có nghĩa là phải tuyển mộ lực lượng mới thay thế.

Theo ủy ban cải cách ruộng đất, nhiều cán bộ cũ không đủ ‘trong sạch’ để thực thi các chương trình cải cách. Những cán bộ là chủ đất, thành phần trung lưu, ‘phần tử xấu’, hay có ‘lý lịch phức tạp’ nằm trong số đối tượng bị thay thế bởi những người đã tham gia chống giai cấp địa chủ, có quan hệ thân cận hoặc niềm tin của dân chúng.

Các đội cải cách ruộng đất được trung ương đưa về các tỉnh, trong đó có Hải Dương, và quyết định ai được xem là ‘cốt cán’, tức những người có lý lịch trong sạch, tham gia tích cực vào công cuộc cải cách ruộng đất, có thái độ chống giai cấp địa chủ.

Nhưng thường những người cốt cán mới này lại không am hiểu rõ nơi mình sống, thường là các nông dân trẻ, nghèo và không có vai vế hay uy tín với dân làng.

Trong nhiều trường hợp, các đội cải cách ruộng đất tổ chức các tòa án nhân dân đặc biệt để buộc người dân làng lên án những người khác. Đây được xem là bằng chứng để chứng tỏ ý thức giai cấp và quyết tâm chống địa chủ. Những người tham gia đấu tố được bảo đảm thăng chức trong chính quyền cơ sở và được cấp ruộng.

Nhiề̀u ngàn người đã trở thành nạn nhân của chiến dịch cải cách ruộng đất. Số người bị hành hình tại Hải Dương có thể cao hơn các nơi khác. Một nguyên nhân là vì tỉnh này từng bị Pháp tạm chiếm và cuộc chiến giữa Việt Minh và Pháp còn tiếp tục mãi tới năm 1955. Nguyên nhân thứ hai là Hải Dương là một trong các tỉnh thực thi đợt cuối cùng của chiến dịch cải cách ruộng đất (từ 25-12-1955 đến 30-7-1956), là lúc vấn đề chủ nghĩa thành phần nặng nề nhất.

Về con số người chết trong chiến dịch cải cách ruộng đất, các nhà nghiên cứu đến nay vẫn không có được sự đồng thuận. Các con số khác biệt từ 10.000 đến 500.000 người.

Một ý kiến cực đoan là của Hoàng Văn Chí, người tin rằng 5% dân số miền Bắc (675.000 người) đã chết. Cuốn sách From Colonialism to Communism của ông này đã có tác động mạnh đến cuộc tranh luận về vấn đề con số. Còn một cuốn sách khác của Edwin Moise, Land Reform in China and North Vietnam (1983), ước đoán con số người chết khoảng 5000.

Mâu thuẫn

Việc thay cán bộ cũ bằng người mới đã gây nên hỗn độn và bất ổn chính trị ở Hải Dương. Thời kì khó khăn nhất là tháng Chín – Mười 1956 sau khi các đội cải cách ruộng đất đã rút đi.

Hàng trăm vụ đụng độ xảy ra tại Hải Dương. Các nạn nhân chính là nhóm cán bộ mới mà đã cung cấp thông tin gây hại cho cán bộ cũ và dân làng trong giai đoạn phân chia ruộng đất.

Việc thay cán bộ cũ bằng người mới đã gây nên hỗn độn và bất ổn chính trị ở Hải Dương. Thời kì khó khăn nhất là tháng Chín – Mười 1956 sau khi các đội cải cách ruộng đất đã rút đi.

Ví dụ tại một huyện, nhóm cán bộ cũ đã buộc nhóm cán bộ mới phải quỳ xuống trước dân làng và ‘tự kiểm điểm’. Họ bị buộc phải nộp lại tài liệu về những người bị trừng phạt trong lúc cải cách ruộng đất và trả lại tài sản tịch thu cho người chủ trước đây.

Tại một huyện khác, báo cáo của huyện khi đó cho biết có ba ngươi đã đe dọa viên chức bằng dao và ăn cắp bốn quyển sổ để tìm ra ai đã tố giác họ trong thời kì cải cách ruộng đất. Ở một xã khác, thậm chí xảy ra bắn nhau giữa hai nhóm cán bộ cũ và mới.

Trong đa số trường hợp, dân làng ủng hộ lớp cán bộ cũ. Họ giúp đỡ bằng cách tổ chức các cuộc biểu tình đến tận huyện.

Đến cuối năm 1956, mâu thuẫn giữa lớp cán bộ mới và dân địa phương đã gần như làm tê liệt chính quyền cơ sở ở Hải Dương. Huyện nhận được báo cáo về khủng hoảng trong làng, nhưng không tìm ra giải pháp. Họ gửi báo cáo lên tỉnh và chờ hướng dẫn. Nhưng cấp trên cũng đối diện một nan giải: nếu họ dùng biện pháp mạnh, xung đột trong làng có thể xấu đi. Nếu họ không hành động, ‘các phần tử xấu’ có thể tấn công chính quyền.

Cuối cùng với nhiều nỗ lực, chính phủ trung ương tái lập lại được trật tự ở nông thôn. Hội nghị của Ban chấp hành trung ương diễn ra tháng Mười 1956 đã chỉ ra các sai lầm trong thời kỳ cải cách ruộng đất.

Nhiều biện pháp được thực hiện như kêu gọi nhân dân bình tĩnh, phát huy ‘tình làng nghĩa xóm’, đặc biệt sử dụng đến các gia đình có uy tính đứng ra dàn xếp các tranh chấp.

Năm 1958, quá trình sửa sai được hoàn thành.

Tập thể hóa

Từ cuối thập niên 1950 đến đầu 1960, chính phủ trung ương quyết định tiến hành chính sách tập thể hóa ruộng đất.

Tiến trình này lại tạo nên một thay đổi mới trong chính quyền cơ sở. Các hợp tác xã trở thành các đơn vị quản lý quan trọng. Có một chính sách đặc biệt để các đảng viên cơ sở quản lý hợp tác xã. Một nghiên cứu năm 1972 về 95 hợp tác xã ở Hải Dương minh họa điều này. Mỗi hợp tác xã đều có một chi bộ đảng. Các lãnh đạo hợp tác xã chủ yếu là đảng viên. Các chức vụ quan trọng nhất trong hợp tác xã bao gồm ban quản trị, ban kiểm soát và đội sản xuất. Theo nghiên cứu năm 1972 này, 66% trong ban quản trị là đảng viên, ̣93% chức chủ nhiệm và phó chủ nhiệm trong các ban này cũng là đảng viên.

Theo các báo cáo chính thức, các lãnh đạo hợp tác xã không đủ kỹ năng để quản lý. Tuy vậy, họ được đánh giá không chỉ dựa theo trình độ chuyên môn mà còn trình độ chính trị (‘vừa hồng vừa chuyên’).

GS. Phạm Quang Minh cho rằng các hợp tác xã thời kì này về cơ bản đã hoàn thành nhiệm vụ.

“Cách quản lý hợp tác xã vào thời điểm đó mang tính lịch sử và phù hợp, trong thời điểm cuộc kháng chiến cần động viên sức người sức của.”

Tuy vậy, ông nói mặt yếu kém của hợp tác xã nằm ở đội ngũ những người quản lý hợp tác xã.

“Do trình độ của họ rất thấp, nên dẫn đến các hậu quả kém về chất lượng và năng suất. Có hiện tượng tham ô, nhưng đặc biệt chính là có sự lãng phí lớn.”

Các đảng viên thường trung thành với lý tưởng và chính sách của tổ chức. Nhưng nhiều người thường lợi dụng chức vụ để thu vén cho mình.

Cũng bản nghiên cứu năm 1972 cho biết nhiều đảng viên cơ sở đã biển thủ tài sản hợp tác xã. Những người đứng đầu các đội sản xuất, tính trung bình, biển thủ 119 đồng. Thủ quỹ và quản lý nhà kho biển thủ gấp bốn lần số tiền này. Nhưng những người biển thủ lớn nhất là chủ nhiệm hợp tác, trung bình lấy mất của nhà nước 600 đồng.

Nhiều viên chức lại lạm dụng chức quyền theo các cách khác. Ví dụ, bí thư của một hợp tác xã đã yêu cầu người từ bảy xã đến giúp xây nhà. Mỗi người chỉ được cho bữa ăn trưa.

Những việc như thế khiến nhiều người dân mất lòng tin vào chính sách tập thể hóa. Theo một báo cáo chính thức, từ 1958 đến 1970, đã có 274 vụ phản đối tập thể hóa xảy ra ở 47 hợp tác xã tại Hải Dương, theo các hình thức như bỏ hợp tác xã, biển thủ tài sản tập thể.

Nói về di sản của thời kì hợp tác hóa, GS. Phạm Quang Minh cho rằng vấn đề còn để lại đến hôm nay liên quan nhiều đến mâu thuẫn ruộng đất. BBC

.

Thiên cổ đoạn trường kim nhất tục.
Phiếm Đàm tòng thử kế Thừa sai.