|  VĂN
HỌC & NGHỆ THUẬT
Ngô Tất Tố
Tắt Đèn
Chương 1
Bắt đầu từ gà gáy một tiếng, trâu bò lục-tục kéo
thợ cầy đến đoạn đường phía trong điếm tuần.
Mọi ngày, giờ ấy, những con-vật này cũng như những
người cổ cầy, vai bừa kia, đã lần-lượt đi mò ra
ruộng làm việc cho chủ. Hôm nay, vì cổng làng chưa
mở, chúng phải chia quãng đứng rải-rác ở hai vệ
đường, giống như một lũ phu vờ chờ đón những ông
quan lớn.
Dưới bóng tối của rặng tre um-tùm, tiếng trâu thở
hì-hò, tiếng bò đập đuôi đen- đét, sen với tiếng
người khạc khúng-khắng.
Cảnh-tượng điếm tuần thình-lình hiện ra trong ánh
lửa lập-lòe của chiếc mồi rơm bị thổi. Cạnh giẫy
sào, giáo ngả nghiêng dựng ở giáp tường, một lũ
tuần-phu lố-nhố ngồi trên lớp chiếu quằn-quèo. Có
người phì-phò thổi mồi. Có người ve-ve mồi thuốc
và chìa tay chờ đón điếu đóm. Có người há miệng
ngáp dài. Có người đang hai tay dụi mắt. Cũng có
người gối đầu trên cái miệng hiệu sừng trâu, ngảnh
mặt vào vách mà ngáy.
Cái điếu cày và cái đóm lửa bị năm, sáu người chuyền
tay, chiếu đi, chiếu lại độ vài ba vòng, ánh lửa
lại tắt, trong điếm chỉ còn tiếng nói chuyện rầm-rầm.
Gà gáy giục. Trời sáng mờ-mờ.
Trâu bò, con đứng, con nằm, thi nhau quai hai hàm
răng nhai trầu xuông và nhả ra những cục nước bọt
to bằng cái trứng.
Thợ cầy khắp lượt dùng bắp cầy, vai cầy làm ghế
ngồi, cùng nhau bàn tán băng-cua về chuyện sưu thuế.
Những con chèo-bẻo chẽo-choẹt hót trên ngọn tre,
như muốn họa lại khúc ca réo-rắt - mà người quê
vẫn gọi là khúc 'váy cô, cô cởí - của mấy con chào-mào
đậu trên cành xoan, đon- đả chào vẻ tươi đẹp của
cảnh trời buổi sáng.
Toang cổng vẫn đóng chặt. Tuần-phu lại lần lượt
thổi mồi hút thuốc lào.
- Ông Trương ơi, ông làm ơn mở cổng cho tôi đánh
trâu ra đồng ạ. Mọi ngày bây giờ tôi đã cầy được
ba sào ruộng rồi. Hôm nay, bây giờ còn nhong-nhóng
ở đây... Phỏng chừng từ giờ đến trưa, cầy sao cho
xong cái ruộng mẫu hai? Thôi ông làm phúc, làm đức...
Sau tiếng năn-nỉ của anh chàng cục-mịch, vai vác
cầy, tay cầm thừng trâu, trương-tuần quẳng cái điếu
cầy xuống đất, thở nốt khói thuốc trong miệng, rồi
giương đôi mắt say thuốc lờ- đờ:
- Nay chẳng xong thì mai! Ông Lý đã bảo thuế còn
thiếu nhiều, không cho một con trâu, con bò nào
ra đồng hết thảy...
- Thưa ông, ông chủ tôi nóng tính lắm kia! Ông ấy
đã dặn buổi nay tôi phải cầy cho xong ruộng ấy,
nếu không xong, đến trưa về ăn cơm, ông ấy mắng
như tát nước và nói như móc cơm ra... Chớ tôi có
muốn vất-vả vào mình làm gì? Vả lại, ông Lý sai
tuần đóng cổng, cốt để bắt trâu, bắt bò của người
thiếu thuế kia chứ! Ông chủ tôi nộp thuế đủ từ hôm
qua rồi, xin ông mở cổng cho tôi... !
Trương-tuần nhăn mặt:
- Tôi không phải tộc-biểu, không phải phần thu,
biết điếc gì đâu ông chủ anh nộp thuế rồi hay chưa
nộp. Bây giờ mở cổng cho anh, chốc nữa ông Lý ông
ấy chửi cha tôi lên, anh có-nghe hộ tôi không?
Anh chàng cục-mịch lủi-thủi đánh trâu gồng cầy lùi
xuống, để nhường khu đất trước điếm cho người khác
vác bừa và đuổi trâu lên.
- Người ta trâu của nhà, ông chẳng cho ra thì chớ.
Đây tôi, trâu thuê... đồng hai một buổi đáp, ông
ạ. Xin ông lượng tình mà ngỏ cổng cho tôi ra đồng
kẻo trưa quá mất rồi.
Người ấy nói tuy thiết-tha, trương-tuần chỉ đáp
lại bằng cái lắc đầu:
- Nếu trưa quá thì bừa luôn đến chiều. Trâu thuê
sợ gì!
- Thế được thì còn gì nói truyện gì nữa! Của một
đống tiền, ai để cho mình ốp nó đến chiều? Chỉ đến
non trưa, ông chủ có trâu cho thuê đã ra tận ruộng
tháo vai trâu mà dắt trâu về, muốn bừa thêm một
nửa đường nữa cũng không cho, ông ạ. Thôi! Mùa làm
ăn, ông nghĩ lại... !
- Tôi chẳng nghĩ lại, nghĩ đi gì cả! Bố tôi sống
lại, bảo tôi mở cổng này bây giờ, tôi cũng xin chịu
đừng nói anh...
Người ấy lại vác bừa, đưa trâu trở lại chỗ cũ với
cái sắc mặt thìu-thịu.
Mặt trời ngấp nghé mặt lũy, muốn nhòm vào điếm.
Tuần-phiên lẻ-tẻ vác sào, cắp chiếu, đeo hiệu đi
về. Trong điếm chỉ còn trương-tuần duỗi gối kiểu
gọng bừa, ngồi trên chiếc chiếu điểm những tro mồi,
bã điếu, đốc suất mấy tên đàn em ở lại canh ngày.
Xa xa nẻo trong đình, một hồi mõ cá thật dài, tiếp
luôn đến trống ngũ-liên nện đủ ba hồi chín tiếng.
Như có vẻ kinh ngạc về những thứ hiệu lệnh dữ dội,
mấy con trâu bò đanh nằm còng queo trên đường, đồng
thời lóp-ngóp đứng dậy.
- Mẹ cha chúng nó! Hôm nay vẫn chưa đóng thuế, chúng
nó định để tội vạ cho ai? Được! Cứ bướng đi, ông
mà bắt hết trâu bò bán ráo!...
Tiếng chửi om-sòm như giục mấy chục cặp mắt ngơ-ngẩn
của bọn cầy đều phải nghiêng về phía đình. Ông lý
nách cắp cuốn sổ, một tay cầm cây gậy song, một
tay xếch đôi ống quần móng lợn, vừa đi vừa ra phía
điếm tuần vừa thét mắng những người chậm thuế.
Đã năm hôm nay, nghĩa là sau khi bài-bổ trình phủ
đã giao về với một chữ 'ý, Lý-trưởng Đông-xá ngày
nào cũng vất-vả về thuế.
Đầu tiên hắn còn cho mõ đi rao. Rồi đến tộc-biểu,
phần thu đi hỏi. Rồi đến đầy-tớ của hắn đưa đầy-tớ
chánh-tổng đi thúc từng người. Trong năm ngày nay,
ngày nào cũng vậy, mõ cá, trống thúc liên hồi, hiệu
ốc, hiệu sừng thổi inh- Ỏi. Suốt từ sáng sớm cho
tới tối mịt, trong làng lúc nào cũng như đám đánh
cướp. Bây giờ đã gần đến ngày đổ thuế, công việc
càng gấp. Hôm qua hắn đã lên phủ, xin với ông phủ
phái cho một người cai lệ và hai người lính cơ về
làng để trừng-trị những kẻ bướng-bỉnh.
Nhờ có cái thần-thế ấy, hắn mới chửi rỡ, thét mắng
khắp làng cho oai.
Thợ cầy và tuần-phu đều biết cái hách- dịch của
ông Lý, ai nấy chỉ đáp lại những câu chửi chùm chửi
lợp bằng sự nín im.
Trâu, bò nhiều con vẫy tai như muốn chào một người
chức-việc chăm-chỉ phận-sự trong khi người ấy qua
trước mặt chúng.
Bước lên sàn điếm, Lý-trưởng quăng tạch cuốn sổ
xuống sàn, giơ tay chỉ vào mặt mấy tên đàn em:
- Hiệu không thổi, để làm sỏ bố chúng bay à?
Một hồi còi tu-tu đồng thời nổi lên, hiệu sừng sen
với hiệu ốc theo đúng hiệu ốc cố theo đúng mệnh
của 'nhất lý chi trưởng'.
Đập hai bàn chân vào nhau, rũ cho sạch bụi, rồi
co chân lên ngồi vào chiếu, Lý-trưởng vớ luôn lấy
chiếu điếu cầy và sai tuần-phủ lấy đóm, thổi lửa.
Mấy anh thợ cày của những điền-chủ đã nộp đủ thuế,
bạođạn tiến đến trước mặt ông Lý:
- Thưa ông, trưa lắm rồi! Xin ông cho tuần mở cổng
để chúng tôi đánh trâu đi cầy!...
- Thong thả! Hãy đứng đấy! Cầy đã nóng bằng thuế
của nhà nước à?
Vừa nói, Lý-trưởng vừa giặt mồi thuốc vào điếu,
hút luôn một sạp ba điếu. Khói thuốc theo hai lỗ
mũi tuôn ra như hai ngà voi. Lý-trưởng dõngđạc:
- Trương-tuần, anh bảo nó mở cổng ra. Nhà nào đủ
thuế thì cho trâu bò ra đồng. Còn nhà nào thiếu
thì bắt trâu bò điệu cả về đình cho tôi, để tôi
liệu cho chúng nó!
Sau một tiếng dạ của Trương-tuần, mấy tên đàn em
loay-hoay tháo nêm, rút then cổng. Rồi cùng đứng
doãi chân chèo, cố lấy hết sức của lực điền, xuống
gạch vì cối cổng đã mòn nhiều quá. Lý trưởng đứng
lên mở sổ sướng tên những người đủ thuế cho Trương-tuần
nghe. Ước chừng mươi con trâu bò được đi với bọn
thợ cầy cùng ra ngoài cổng. Còn độ hai chục con
nữa đều phải vâng lệnh ông Lý, theo gót Trương-tuần
và tuần-phu lũ-lượt kéo vài sân đình, chờ khi phải
chịu tội thay cho chủ.
hết: Chương 1, xem tiếp: Chương 2
|
.
