VĂN HỌC & NGHỆ THUẬT

Nhân ngày mất của nhà văn, nhà phê bình Vũ Ngọc Phan (14-6-1987)

Vũ Ngọc Phan: Nhà văn hiện đại (trích)

Hằng Phương

Nhà văn VŨ NGỌC PHAN

Vũ Ngọc Phan sinh năm 1902, nguyên quán ở tỉnh Bắc Ninh. Thuở nhỏ, Vũ Ngọc Phan theo cha đến Hưng Yên và theo học chữ Hán. Từ năm 1920 đến năm 1929, ông chuyển sang học chữ Pháp tại Hà Nội. Đỗ tú tài Tây ở tuổi 27, Vũ Ngọc Phan có thể được bổ nhiệm trong bộ máy chính quyền lúc đó hoặc dạy học ở các trường trung học quốc lập. Nhưng với năng khiếu văn học nảy sinh từ sớm, với tư tưởng tự do không thích gò mình vào cuộc sống công chức, ông đã chọn nghề dạy học tư và nghề viết báo, viết văn và dịch sách. Từ năm 1929 đến nửa đầu những năm 40, ông cộng tác với nhiều tờ báo, tạp chí : Pháp-Việt, Văn học, Nhật Tân, Phổ thông bán nguyệt san, Trung Bắc tân văn, Sông H­ơng... Ông còn là chủ bút tờ Tuần báo Hà Nội tân văn và chủ trương lập Nhà xuất bản Hà Nội. Ngoài hàng trăm bài báo, ông đã dịch, phóng tác nhiều truyện ngắn, tiểu thuyết từ tiếng Anh và tiếng Pháp, ông còn viết, biên soạn các cuốn sách "Nhìn sang láng giềng" (1941, tập bút ký), "Thi sĩ Trung Nam" (1942, viết về một số nhà thơ thời kỳ cận đại ở Trung Bộ và Nam Bộ), "Con đường mới của thanh niên" (1944, sách nghiên cứu xã hội, giáo dục), "Chuyện Hà Nội" (1944, tập bút ký). Đặc biệt, từ năm 1938 đến năm 1942, Vũ Ngọc Phan đã viết xong bản thảo bộ sách "Nhà văn hiện đại". Từ cuối năm 1942 cho đến tháng 10-1945, bộ sách này đã được ra mắt độc giả. "Nhà văn hiện đại" gồm bốn tập năm quyển (tập 4 chia làm hai quyển), dày 1.500 trang, bao quát một thời kỳ văn học sôi động, phong phú, phát triển mạnh từ đầu thế kỷ 20 đến năm 1942. Trong bộ sách, Vũ Ngọc Phan viết về 79 tác giả ở đủ các thể loại : thơ trữ tình, thơ trào phúng, tiểu thuyết, phóng sự, nghiên cứu phê bình văn học, tùy bút... Ông phân tích, định giá và "hướng dẫn người ham chuộng văn chương" những căn cứ để thưởng thức tác phẩm. Theo ông : "Thời nay là thời khoa học, việc gì cũng cần có quy cũ, có phương pháp, bởi vậy sự phân loại, sự xét đoán hay dở, đối với thứ văn hiện đã bắt đầu bề bộn ở ta là một việc rất cần".

Không hẳn tất cả những nhận xét của Vũ Ngọc Phan về từng nhà văn và tác phẩm của họ đều hoàn toàn thuyết phục đồng nghiệp và bạn đọc. Nhưng ai cũng phải công nhận "Nhà văn hiện đại" là bộ sách khảo cứu và phê bình văn học đương thời một cách công phu, thẳng thắn, nói có sách, mách có chứng. Đáng chú ý là, tuy Vũ Ngọc Phan thuộc tầng lớp trung lưu thành thị nhưng tình cảm của ông thiên về những người thuộc tầng lớp dưới trong xã hội. Qua các tác phẩm mà ông phân tích, ông có chủ ý nhấn mạnh những đoạn mô tả sự bất công, những nỗi khổ đau của dân nghèo, những xung đột giữa kẻ giàu có, quyền thế và người bị áp bức, bóc lột. Ông đánh giá cao những trang viết bênh vực người bình dân. Đáng quý nữa, dưới chế độ thực dân nửa phong kiến, ông bày tỏ sự vui mừng trước sự phát triển diệu kỳ của văn học quốc ngữ nước nhà và có niềm tin ở sức sống của văn học dân tộc.

Được biết đến nhiều hơn cả là công trình sưu tầm, biên soạn, nghiên cứu về tục ngữ, ca dao, dân ca của Vũ Ngọc Phan. Đây là công trình có nhiều điểm nổi bật. Thứ nhất, nó chiếm kỷ lục về số lần xuất bản: từ năm 1956 đến 1994, được xuất bản mười lần. Trong sáu lần in đầu, sách có tên gọi "Tục ngữ và dân ca Việt Nam". Trong những lần in sau, tên sách là : "Tục ngữ, ca dao và dân ca Việt Nam". Chỉ tính trong tám lần xuất bản đầu, cuốn sách đã được in 17 vạn bản. Thứ hai, đây là một công trình công phu, nội dung phong phú. Cuốn sách gồm nhiều phần, trong mỗi phần có nhiều mục, mỗi một mục có khi là một bài tiểu luận, có khi gồm cả phần tiểu luận và phần tác phẩm ca dao, tục ngữ. Như vậy, trong công trình này, Vũ Ngọc Phan vừa có đóng góp về mặt sưu tầm biên soạn, vừa trực tiếp nghiên cứu tục ngữ, ca dao, dân ca. Xét về mặt sưu tầm, biên soạn, đây là một công trình tập hợp được nhiều tinh hoa thơ ca dân gian của dân tộc. Vũ Ngọc Phan chú ý chọn lọc những tác phẩm hay, những câu, những bài tiêu biểu cho từng chủ đề, từng khía cạnh và giới thiệu các tác phẩm theo các chủ đề, theo nội dung tác phẩm. Ở những bài nghiên cứu tục ngữ, ca dao, dân ca, Vũ Ngọc Phan đề cập khá nhiều vấn đề, đã nêu định nghĩa về thành ngữ, tục ngữ, đã phân biệt ca dao với dân ca, nêu rõ nội dung và hình thức của các thể loại này. Ông cũng bàn về thực chất của "ca dao lịch sử", chỉ ra mặt hạn chế về tư tưởng của người nông dân trong ca dao, tục ngữ, giới thiệu nguồn gốc, mô tả hình thức diễn xướng của nhiều loại dân ca. Bằng cách viết giản dị, nhà nghiên cứu đã giúp những người mới tiếp xúc với văn học dân gian hiểu được tương đối dễ dàng những vấn đề lý luận. Nhìn chung những nhận xét của tác giả là xác đáng, tỏ ra am hiểu nông thôn và tâm lý, tình cảm của người nông thôn Việt Nam. Đề cập vấn đề quan hệ giữa văn học dân gian và văn học thành văn, Vũ Ngọc Phan chứng minh ảnh h­ởng quyết định của văn học dân gian đối với các nhà văn xuất sắc.

Vũ Ngọc Phan là một tấm gương lao động không mệt mỏi. Ông đã sống một cuộc đời thanh bạch, mẫu mực. Ông đã dìu dắt, giúp đơ không ít đồng nghiệp và những người đi sau với tấm lòng trân trọng và phương pháp khoa học. Vũ Ngọc Phan đã để lại những kinh nghiệm rất bổ ích, góp phần thúc đẩy những bước đi lên của khoa nghiên cứu văn học dân gian nước nhà. (NGUYỄN XUÂN KÍNH - Hội Văn nghệ dân gian )

.

Thiên cổ đoạn trường kim nhất tục.
Phiếm Đàm tòng thử kế Thừa sai.