|  VĂN
HỌC & NGHỆ THUẬT
Nhân
ngày mất của Học giả Trương Vĩnh Ký ( 1-9-1898)
Trương
Vĩnh Ký (1837-1898)
Tên thật của ông, là Trương Chánh Ký sau đổi thành
Trương Vĩnh Ký, tên thánh là Jean Baptiste, tên
chữ là Pétrus, tự Sĩ Tải. Vì vậy người ta thường
viết tên ông là Pétrus Jean Baptiste Trương Vĩnh
Ký, sanh ngày 6 tháng 12 năm 1837 tại làng Vĩnh
Thành (tục danh Cái Mơn), tổng Minh Lý, huyện Tân
Minh, phủ Hoằng An, tỉnh Vĩnh Long, sau nầy thuộc
tỉnh Bến Tre.
Ông là con thứ ba của Lãnh binh Trương Chánh Thi
và Nguyễn Thị Châu, năm 1842, được 5 tuổi, ông học
chữ hán với ông giáo Học. Năm 1847, cha ông qua
đời trong khi trấn nhậm ở một vùng gần Nam Vang
(Phnom Penh), có lẽ sau đó, mẹ ông giao ông cho
giáo sĩ Tám, với sự dìu dắt của vị giáo sĩ nầy,
ông học chữ Quốc ngữ, sau đó giáo sĩ Tám mất, có
nhà truyền giáo người Pháp tên Việt là linh mục
Long, đem về nhà dòng chánh ở Cái Nhum (Bến Tre)
cho học chữ La tinh.
Dưới triều vua Minh Mạng, năm 1835 hạ Chiếu cấm
đạo, nên năm 1848, Linh mục Long đưa Trương Vĩnh
Ký qua học tại Trung Học Pinhalu ở Campuchea, đây
là trường đạo dành để dạy học trò người Việt, Miên,
Lào, Thái Lan, Miến Điện và Trung Hoa , nhờ ở chung
với học sinh các nước Đông Nam Á mà ông học nói
và viết thông thạo các ngôn ngữ kể trên.
Năm 1851, Trương Vĩnh Ký theo Linh mục Long qua
họctại Tổng Chủng Viện Viễn Đông Quốc Ngoại Truyền
Giáo ở Poulo-Pénang (Hạ Châu). Trong 6 năm theo
học ở Pénang, ông đã học về văn chương, khoa học,
triết lý qua chữ La tinh, và ở tại đây, công có
dịp học thêm các ngôn ngữ Pháp, Anh, Hy Lạp, Ấn
Độ và Nhật.
Năm 1858, được tin mẹ mất, ông rời Poulo-Pénang
trở về Cái Mơn, năm nầy ông được 21 tuổi. Hai năm
sau, qua sự giới thiệu của Linh mục Lefèvre, Trương
Vĩnh Ký ra làm thông ngôn cho Đại úy Jauréguiberry.
Năm 1861, ông lập gia đình với bà Vương Thị Thọ
rồi lập gia cư ở Chợ Quán (nay ở ngay tại góc đường
Trần Hưng Đạo và Trần Bình Trọng, quận 5 Sàigòn).
Năm 1862, ông bị chuyển ra làm việc ở Huế.
Năm 1863, Trương Vĩnh Ký được Pháp phái theo sứ
bộ Nam triều do Phan Thanh Giản làm Chánh sứ, phái
bộ sang triều kiến Pháp hoàng Napoléon III. Nhờ
sứ trình nầy, ông có dịp viếng các nước Anh, Tây
Ban Nha, Hy Lạp, Ai Cập, Ý, La Mã. Tại La Mã, ông
được Giáo hoàng Pio IX tiếp kiến, còn trong lúc
ở Paris, ông kết thân với các nhà thông thái, danh
vọng nước Pháp như Paul Bert, Duruy, Littré ...
Ông được cử vào Hội viên của hội chuyên khảo về
Nhân loại, và hội chuyên học tiếng Đông phương.
Từ năm 1886-1888, Trương Vĩnh Ký được bổ nhậm chức
Giám đốc và dạy ngôn ngữ Đông Phương ở Trường Thông
Ngôn ( Collège des Interprètes).
Ngày 16-9-1869, ông được Thống soái Nam Kỳ Ohier
bổ nhiệm Chánh Tổng Tài tờ Gia Định Báo. Ông đã
điều hành tờ báo nầy cho đến năm 1872, Năm nầy ông
được thăng Tri Huyện và được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng
trường Sư Phạm (Ecole Normal). Năm 1874, ông là
giáo sư dạy chữ Quốc ngữ và chữ hán ở Trường Hậu
Bổ (Collège des Stagiaires).
Từ 1866-1886, khoảng thời gian 20 năm nầy, ông
chuyên về vấn đề văn hóa và giáo dục. Nhưng năm
1886, người bạn cũ của ông là Paul Bert sang làm
Thống Đốc Nam Kỳ, vì tình bạn ông đã bước sang sân
khấu chánh trị, một bước phù du mà cuối cùng cuộc
đời ông nghèo nàn, danh vọng một thời đã mai một!
Trước tiên Paul Bert lấy tình thân hữu nhờ ông
giúp cho vài việc liên lạc với triều đình Huế (1),
sau sung Cơ Mật Viện và làm Giám quan, cố vấn cho
vua Đồng Khánh.
Ngày 11-11-1887, Paul Bert mất, ông có dịp rời
khỏi sân khấu chánh trị mà cả phía Pháp cũng như
quan lại Nam triều, kẻ không tin cẩn, người lại
không ưa ông. Trở về nhà, ông sáng tác và vui thú
văn chương.
Trương Vĩnh Ký thiết tha với nền văn học Quốc ngữ,
đọc Ý sách Chuyện Đời Xưa để thấy rõ hoài bão của
ông:
Kêu rằng chuyện đời xưa, vì nó là những chuyện
kẻ lớn trước ta bày ra để mà khen sự tốt, chê sự
xấu cho người ta sửa cách ăn, nết ở cho tử tế.
Ta cũng có thêm một hai chuyện thiết tích mà có
ý vị vui, dễ tức cười, cũng để cho người ta thấy
khen mà bắt chước, thấy chê mà lánh.
Góp nhóp trộn trạo chuyện nọ chuyện kia, in ra
để cho con nít tập đọc chữ quốc ngữ, cũng là có
ý cho người ngoại quốc muốn học tiếng An Nam, coi
mà tập hiểu cho quen.
Nay ta in sách nầy lại nữa: vì đã hết đi, cũng
vì người ta dùng sách nầy mà học tiếng, thì lấy
làm có ích. Vì trong sách ấy cách nói là chính tiếng
An Nam ròng, có nhiều tiếng nhiều câu thường dùng
lắm.
P.J.B. Trương Vĩnh Ký
Năm 1888, ông xuất bản một nguyệt san lấy tên là
Thông Loại Khóa Trình ( Miscellanées ou lectures
intructives pour les éleves des écoles primaires,
communales et cantonales et les familes), nguyệt
san nầy số 1 không có ghi ngày tháng xuất bản, chỉ
có ghi năm 1888, từ số 3 trở đi có ghi thêm Juillet
1888 và các số sau ghi mỗi số một tháng kế tiếp.
Như vậy số 1 có thể ra vào tháng 5 (Mai) 1888 và
số sau cùng là số 18 năm 1889, in khổ 16cm X 24cm,
mỗi số có 12 trang.
Sau đây trích trang 3 số 1. ( Có hàng chữ Hán :
Thường Bả Nhất Tâm Hành Chánh Đạo)
(Đạo) (Chánh) (Hành) (Tâm) (Nhất) (Bả) (Thường)
(2)
Chẳng những Trương Vĩnh Ký là một nhà văn tiền
phong xứng danh của nền văn học chữ quốc ngữ mà
ông còn là một học giả rất nổi tiếng, ông đã được
các vinh dự:
1-10-1863: Lãnh huy chương Dõng sĩ cứu thế của
Tòa thánh La Mã.
27-6-1886: Lãnh huy chương Isabelle la Catholique
của Tây Ban Nha.
15-2-1876: Được cử làm hội viên Hội chuyên khảo
về Văn hóa Á Châu.
07-7-1878: Được cử làm hội viên Hội chuyên học địa
dư ở Paris.
17-5-1883: Lãnh huy chương Hàn Lâm Viện đệ nhị đẳng
của nước Pháp.
17-5-1886: Lãnh Tứ đẳng Long Tinh, Ngọc Khánh, Long
Khánh của Nam triều.
04-8-1886: Lãnh Bắc Đẩu Bội Tinh đệ ngũ đẳng của
nước Pháp.
03-6-1887: Lãnh Hàn Lâm Viện đệ nhất đẳng của nước
Pháp.
Ông cũng có lãnh Hàn Lâm Viện đệ nhất đẳng của
Hoàng Gia Cam Bốt.
Vua Đồng Khánh ban cho ông chức Hàn Lâm Viện thị
giảng học sĩ.
Vua Khải Định ban hàm Lễ Bộ Tham Tri.
Vua Bảo Đại ban hàm Lễ Bộ Thượng Thư.
Trong khoảng năm 1873-1874, ông được liệt vào hàng
thế giới thập bát văn hào, xếp theo mẫu tự như sau
:
Bác sĩ Allemand, Banadona d" Ambrum, Bonhomme
(Honoré), Cazot (Jules), Đại tướng Chambron, Bá
tước Chambord, Christophie (Albert), Conte (Casimir),
Desmaze (Charles), Duprat (Pascal), Dupuy (Charles),
Garnier-Pages, Guizot, Lafayette (Oscar de), Lefèvre-Pontalis
(Amédée), Marcon, Pétrus Ký, Thống chế Saldonha
Oliveirae Daun.
Cộng tác với Pháp, nhưng chắc chắn Trương Vĩnh
Ký không thích con đường chính trị, ông lại thiết
tha với nền văn học chữ quốc ngữ, ông có chủ đích
quay về sự nghiệp văn chương của mình, khi Paul
bert mất, ông không ngần ngại từ bỏ sân khấu chánh
trị, trở lại nghề dạy học, viết sách dạy các thứ
tiếnng Đông phương, về phương diện nầy, ông là nhà
ngôn ngữ học quảng bác, vì ông có thể nói và viết
15 ngôn ngữ Tây phương và 11 ngôn ngữ Đông phương.
Viết sách dạy người Pháp học tiếng Việt và ngược
lại, dịch bộ Tứ Thư (Đại Học, Trung Dung, Luận Ngữ
và Mạnh Tử), cũng như một số sách chữ Hán ra chữ
quốc ngữ, cốt để phổ biến ngôn ngữ và tư tưởng Đông
phương, chính ở phương diện nầy chúng ta thấy ông
là nhà văn hóa, ở sân khấu chánh trị ông mong tạo
sự thông cảm giữa người Việt và người Pháp, giữa
những xung đột lớn lao về chánh trị, kinh tế, văn
hóa giữa hai nước. Tuy theo đạo Thiên chúa nhưng
phải nhận ông vẫn giữ được phong hóa Đông phương,
thấm nhuần tư tưởng Khổng Mạnh, điểm nầy chúng ta
xem lại bài di huấn của ông viết vào ngày 8-11-1870.
"" Người đời sanh ký tử quy, đàng đi
nước bước vắn vỏi lắm. Nhưng ai cũng có phận nấy,
hể nhập thế cuộc bất khả vô danh vị, cũng phải làm
vai tuồng mình cho xong đã, mới chun vô phòng được.
Sự sống ở đời tạm nầy, đỏ như hoa nở một hồi sương
sa; vạn sự đều chóng qua hết, tan đi như mây như
khóị Nên phải liệu sức, tùy phận mà làm vai tuồng
mình cho xong...""
Và sau đây là bài thơ ông sáng tác lúc gần ngày
lâm chung :
Quanh quanh quẩn quẩn lối đường quai,
Xô đẩy người vô giữa cuộc đời.
Học thức gửi tên con sách nát,
Công danh rốt cuộc cái quan tài.
Dạo hòn, lũ kiến men chân bước,
Bò xối, con sùng chắt lưỡi hoài !
Cuốn sổ bình sanh công với tội,
Tìm nơi thẩm phán để thừa khai.
Ông mất vào ngày 1 tháng 10 năm 1898, thọ 61 tuổi.
Mộ của ông hiện ở góc đường Trần Hưng Đạo và Trần
Bình Trọng Sàigòn, trong khuôn viên nhà của ông
ngày xưa ở Chợ quán. Thời Pháp, tưởng nhớ công nghiệp
của ông, người ta đúc tượng ông, một người nho nhã
mặc quốc phục, đầu bịt khăn đống, tay cầm quyển
sách, tượng đặt trong khuôn viên trước Bộ Ngoại
Giao và Dinh Độc Lập.
Tại Thủ đô Sàigòn, Bộ Giáo Dục dành một trường Trung
Học Lớn mang tên ông, Trường Trương Vĩnh Ký nằm
cạnh Trường Đại Học Khoa Học Sàigòn.
Kê ra những sách và bài của ông đã viết để thấy
văn nghiệp của ông đồ sộ, phong phú và đa dạng (4):
1. Năm 1865 : Cours pratique de langue Annamite,
à l"usage du college des interpretes.
2. Năm 1867 : Contes Annamite (Chuyện đời xưa)
3. "" : Abrégé de Grammaire Annamite
4. Năm 1872 : Grammaire Francaise (Mẹo Luật dạy
tiếng Lang sa)
5. Năm 1875: Petit cours de Geographie de la Basse-Cochinchine
6. "" : Histoire Annamite en vers (Đại
Nam quốc sử diễn ca)
7. "" : Cour de Langue Annamite (autographié)
8. "" : Cour de Langue Mandarine ou de
Caractes Chinois (autographié)
9. "" : Kim Vân Kiều-Poème transcrit pour
la première fois en quốc ngữ avec des notess explicatives,
précédé d"un résumé succinet du sujet en prose
et suivi de quelques pièces de vers relatives à
la même histoire.
10. Năm 1876: Manuel des Écoles Primaires-(Syllabaire
quốc ngữ, Histoire Annamite, Histoire Chinoise (en
ananmite)
11. "" : Quatre livres classiques en caractères
Chinois et en annamite (autographié)
12. "" : Alphabet quốc ngữ
13. Năm 1877: Sơ học vấn tân Répertoire pour les
nouveaux étudiants en caractères
14. Năm 1879: Cour d" Histoire Annamite, en
2 volumes
15. Năm 1881: Voyage au Tonkin en 1876 (Chuyến đi
ra Bắc kỳ năm Ất hợi)
16. "" : Retraite et Apothésose de Trương
Lương.
17. "" : Les convenances et les Civilités
Annamites.
18. Năm 1882: Saigon d"autrefois.
19. "" : Saigon d"aujourd"hui.
20. "" : Passe-temp (Chuyện khôi hài)
21. "" : Apologie de Trương Lương (Trương
Lương hầu phú)
22. "" : Événement de la vie (Kiếp phong
trần, 3è edition)
23. "" : Fais ce que doit , advienne que
pourra (Bất cượng)
24. "" : Devois des Filles et des Femmes.
25. "" : La Bru (Thơ dạy làm dâu)
26. "" : Défaut et Qualités des Filles
et des Femmes.
27. Năm 1883: Guide de conversation Annamite Francaise
(Sách tập nói tiếng An-nam Phangsa)
28. "" : École domestique ou un Père et
à ses Enfants.
29. "" : Caprises de la Fortune (Thạnh
suy bỉ thời phú)
30. "" : Procription des Corbeaux (Bài
hịch con quạ)
31. "" : Un lettré pauvre (Hàn nho phong
vị phú)
32. Năm 1884: Grammaire de la Langue Annamite (Sách
mẹo tiếng Annam)
33. "" : Tam tự kinh.
34. "" : Sơ học vấn tân.
35. "" : La Digne (Mắc cúm từ)
36. "" : Jeux et Opium (Cờ bạc, nha phiến)
37. "" : La Bucheron et la Pêcheur (Ngư
tiều trường điệu)
38. "" : Huấn mông ca Transcription et
traduction en annamite et en francais.
39. Năm 1885: Alphabet Francais pour les Annamite.
40. Năm 1886: Conférence sur le Souvenir histoirique
de Saigon et de ses environs.
41. "" : Cours de la Langue Annamite aux
Européens-Phrasélogie-Thèmes versions.
42. "" : Cours d"Annamite aux Élèves
Européens-Explication du Lục Vân Tiên
43. "" : Cours d"Annamite aux Élèves
Annamites-Explication du Lục Vân Tiên
44. "" : Prosodie et Versification Annamite-Cour
d"Annamite aux Élèves Annamite.
45. Năm 1886: Dispute de Mérite entre les six Animaux
domestique (Lục súc tranh công)
46. "" : Maitre et Élève sur la Grammaire
Francaise (Thầy trò về mẹo luật tiếng Phangsa).
47. "" : Kim Vân Kiều en prose-Converti
et commenté en langue vulgaire pour les Élèves Annamite.
48. "" : Théâtre, Comédies, Chants, Chansons
Annamite(Hát lý hò Annam) Cours aux Elèves Annamite.
49. Năm 1887: Cours de caractères Chinois, 2è année-Explication
du Mencius, Thèmes, Versions et explication des
pièces officielles.
50. "" : Vocabulaire des Mot usueles,
Noms et termes Techniques, Scientifiques, et Administratifs.
51. "" : Livres Élémentaire de 3.000 caractères
(Tam thiên tự giải nghĩa).
52. "" : Résumer de la Chronologie de
l"Histoire et de la Production de l"Annam
en Tableau Synoptiques (Ước lược sự tíchnước Nam)
53. "" : Précis de Géographie
54. "" : Les six Annimeaux domestiques
(Lục súc)
55. Năm 1888: Đại Nam thập nhứt tỉnh thành đồ.
56. "" : Miscellanées ou Lectures instructives
pour les Élèves des Écoles primaire, communales
et cantonales et les Familles.
57. Năm 1889: Poème populaire (Lục Vân Tiên)
58. "" : Poème populaire (Phan Trần)
59. "" : Cours de Siamois
60. "" : Cours de Langue Malaise, professé
et autographié jusqúà là 7è lecon.
61. "" : Đại Nam tam thập nhứt tỉnh địa
đồ
62. "" : Quatres Livres classiques en
Caractères Chinois et en Annamite-Grande Étude Invariable
Milieu.
63. "" : Grand Dictionnaire Annamite Francaise-1er
feuille comme spécimen
64. Năm 1890: Cours de Cambodgien (Ecriture et langue)
65. "" : Vocabulaire du Cours d"Annamite.
66. "" : Vocabulaire du cours de Caractères
Chinois.
67. Năm 1891: Cours de Littérature Chinoise.
68. "" : Cours de Littérature Annamite.
69. "" : Programme Générale d"Études
des les Écoles Annamites.
70. "" : Modèles des Pièces officielles
et administratives en caractères.
71. "" : Généalogie de la Famille de P.
Trương Vĩnh Ký.
72. "" : Sĩ viên thi thảo.
73. "" : Recueil de Brochures sur l"histoire
de la littérature annamite, relié.
74. Năm 1894: Cours d"Annamite parlé (vulgaire)
75. "" : Grand Dictionnaire Francais-Annamite
(invachevé)
76. ( 5 ) : Grammaire de la Langue Chinoise (Mẹo
chữ Nhu)
77. "" : Grammaire Annamite en Annamite
(Mẹo tiếng Annam)
78. "" : Langage de la Cour en Extrême-Orient
79. "" : Vocabulair Francais-Malais
80. "" : Guide de la Conversation Malaise-Francaise
81. "" : Vocabulair Francais-Cambodgien
82. "" : Guide de la Conversation Cambodgienne-Francaise
83. "" : Vocabulaire Francais-Siamois
84. "" : Vocabulaire Siamoise-Francaise
85. "" : Cours de la Langue Birmane
86. "" : Vocabulaire Birman-Francais
87. "" : Guide de la Conversation Birmane-Francaise
88. "" : Cours de Ciampois
89. "" : Vocabulaire Ciampois-Francais
90. "" : Guide de la Conversation Ciampoise-Francaise
91. "" : Cour de la Langue Laotienne
92. "" : Vocabulaire Laotien-Francais
93. "" : Guide de la Conversation Laotienne-Francaise
94. "" : Cours de la Langue Tamoule
95. "" : Vocabulaire Tamoul-Francais
96. "" : Guide de la Conversation Tamoule-Francaise
97. "" : Cours de la Langue Indoustane
98. "" : Vocabulaire Indoustan-Francais
99. "" : Guide de la Conversation Indoustane-Francaise
100. "" : Minh tâm-La précieux Miroir
du Coeur (en 2 vol)
101. "" : Cours de la Géographie de l"Indochine
avec carte générales et partiuculières en six parties:
1. La Cochinchine-francaise, 2. L"Annam central,
3. Le Tonkin, 4. Le Cambodge, 5. Le Siam, 6. La
Birmanie.
102. "" : Cours d"Annamite écrit
(Mandrin ou de caractères chinois)
103. "" : Mencius-(Quatre Livres) No 3
104. "" : Luận ngữ (Quatre Livres) No
4
105. "" : Dictionnaire Chinois-Francais-Annamite.
106. "" : Annam Politiqye et Social
107. "" : Dictionnaire biographie Annamite
(ou De Viris illustribus regni Annamitici)
108. "" : Flore Annamite
109. "" : Produits de l"Annam
110. "" : Dictionnaire Géographie Annamite.
111. "" : Les Droits de l"Annam dans
la Vallée du Mékong (Mémoire sur)
112. "" : Recueil de Chansons populaire
Annamites
113. "" : Recueil d"Oraisons funèbres
Annamites
114. "" : Recueil de pièces de théâtre
Annamite
115. "" : Sujets Histoiriques des Poèmes
Annamites
116. "" : Étude comparée sur les Langues,
Écritures, Croyances, et Religions des Peuples de
l"Indochine.
117. "" : Combinaisiondes systèmes d"écritures
idéographique, hiérogkyphique, phonétique, alphabétique
118. "" : Étude comparée des Langues et
des Écritures des trois branches linguistique.
119. Năm 1937: Petit Dictionnaire Francais-Annamite
à l"usage des écoles et des bureaux.
Sau khi kê các tác phẩm của Trương Vĩnh Ký, chúng
ta thấy khoảng thời gian 33 năm với 119 tác phẩm
chúng ta được biết đến, có thể có những tác phẩm
đã bị thất lạc nên không có trong danh sách nầy.
Văn nghiệp để lại đồ sộ, phong phú, đa dạng, gồm
nhiều địa hạt như : Triết học, Văn học, Sử học,
Địa lý... Riêng về ngành ngôn ngữ học, ông đã viết
nhiều sách dạy tiếng Á Châu như : Trung Hoa, Lào,
Kam pu chia, Thái Lan, Miến Điện, Mã lai, Ấn Độ
chứng tỏ ông là nhà thông thái hiếm có, danh tiếng
của ông chẳng những chỉ có ở trong nước mà còn có
ở nước ngoài thời bấy giờ.
|
.
