|  VĂN
HỌC & NGHỆ THUẬT
 Vì
lợi ích truyền đạt các kiến thức, các giá trị văn
học. Chúng tôi chân thành cảm ta những nguồn trích
dẫn. Chúng tôi rất tiếc không liên lạc để xin phép
đăng lại được. Xin lượng thứ. HNPĐ)
Trần
Dần: cuộc đời, tác phẩm, thời đại
Tiểu
sử & tác phẩm
Thơ
Trần Dần
Trần
Dần, đôi nét...
Trần
Dần: Người cách tân thơ số 1
Lần
đầu tiên sau gần nửa thế kỷ im lặng trong bóng tối,
tuyển tập Thơ Trần Dần sẽ được Công ty Văn hóa &
Truyền thông Nhã Nam liên kết với một nhà xuất bản
để công bố. Chúng tôi có cuộc trao đổi với nhà thơ
Dương Tường, người biên soạn tuyển thơ .
Phóng viên: Công bố thơ Trần Dần vào
thời điểm này liệu có thể tạo nên một “cú hích”
bất ngờ không, thưa ông? -
Nhà thơ Dương Tường: Có là một
“cú hích” không thì chưa rõ... Nhưng tôi chỉ muốn
đem tới cho người đọc một phần di cảo đã bị vùi
sâu dưới lớp sơn dày của thời gian, của giai thoại,
và của cả những ngộ nhận ngoài thơ... Thơ Trần Dần
có nhiều chặng, mỗi chặng tôi chỉ chọn một số bài
tiêu biểu. Những tác phẩm để được tham gia vào tuyển
tập này cần đáp ứng một nguyên tắc: Có thể trình
bày lại được bằng những cách đánh máy thông thường.
Tất nhiên, chỉ một nguyên tắc đơn giản này đã loại
bỏ ra ngoài phần lớn di cảo thơ Trần Dần, nhưng
tôi không tìm được một cách trình bày nào khác.
Về cấu trúc, tuyển Thơ Trần Dần được chia thành
nhiều chương, vừa tuân theo trình tự thời gian (để
đi theo những thăng trầm của thời cuộc đã để lại
dấu ấn trong nhà thơ), vừa xáo trộn trật tự thời
gian (để hệ thống lại những dòng thử nghiệm thơ
và lưu ý những sự kiện mang tính then chốt trong
toàn bộ tiến triển của chuyện thơ - chuyện đời)...
Qua đó, người đọc có thể thấy được chân dung nhìn
nghiêng của nhà thơ. Bởi vì lâu nay nhiều người
vẫn nhìn nhận thơ Trần Dần và thơ của nhóm Nhân
Văn – Giai Phẩm chủ yếu ở góc độ ngoài thơ, mà chưa
đánh giá đúng mức ở góc độ văn chương.
.
Tức là ông mới chỉ phác ra một chân dung thơ
chưa trọn vẹn, mà đã muốn thay đổi cả một quan niệm?
-
Tuy là chưa trọn vẹn, nhưng theo tôi, cũng đủ để
thấy được tầm vóc của một nhà thơ lớn. Ông ấy là
người tận tụy với thơ hiếm có trong lịch sử thi
ca hiện đại VN, và có thể coi là người cách tân
thơ số 1. Một người dám đi đến tận cùng con đường
cách mạng và cách tân thơ... Một người luôn đòi
hỏi người làm thơ, trước hết, phải có chữ ký riêng
của mình. Ông ấy luôn ham muốn vượt qua, hoặc ít
nhất là khác đi với cái cũ, hoặc cái đã trở thành
cái cũ, ở bên ngoài mình đã đành, lại còn liên tục
tự làm mới với chính mình, tự vượt qua mình, mà
lại làm điều ấy trong từng chi tiết, cho đến tận
nét chữ chẳng hạn.
.
Lâu nay, nhắc đến thơ Trần Dần, người ta đều
tụng ca “tính hiện đại” hay “phẩm chất cách tân”
của thi sĩ. Song không phải ai cũng có thể nói một
cách rõ ràng và khoa học về điểm này...
-
Trần Dần đã tuyên ngôn “phải chôn Thơ Mới”. “Chôn
Thơ Mới” không có nghĩa là sổ toẹt tất cả, mà là
đặt Thơ Mới vào quá khứ. Không lẽ gì thơ của thời
kỳ 1932-1945 đến bây giờ vẫn còn được coi là “mới”?
Hãy xem Thơ Mới chỉ là một tiến trình có tính chất
bước ngoặt để thơ ca VN phát triển. Vì vậy, Trần
Dần luôn tâm niệm phải làm khác những người đi trước.
Ông ấy không thích cái lối đèm đẹp của Thơ Mới,
và cho rằng thơ ca có thể đi vào cả những cái thường
nhật nhất, những cái khó thành thơ nhất, thậm chí
cả những câu chữ như “vận tải can đảm lên mặt trận”,
“đánh bốc với lịch sử”. Còn về thi pháp, từ chỗ
ảnh hưởng thơ bậc thang của Maiakovski đến chỗ ông
ấy từ bỏ ảnh hưởng đó như trong Mùa sạch. Về tư
tưởng, thơ ông cập nhật với thời cuộc và có tính
triết lý, ví dụ như: “Có những chân trời không có
người bay/ Lại có những người bay không có chân
trời”. Thơ ông ấy cũng mở ra nhiều bình diện, nhiều
trường nghĩa... Đó là thơ, là họa, là nhạc, là tổng
hợp và liên ngành... ở nhiều tầng, nhiều chiều,
cả chiều thị giác lẫn thính giác...
.
Trần Dần cũng tự nhận “thơ tôi là một cơn ác
mộng”. Rất có thể, sẽ là “ác mộng” với độc giả muốn
đi tìm nghĩa trước khi tìm cảm giác. Liệu có cực
đoan quá không khi chữ không trói vào nghĩa, chữ
không bôi vào chỗ trống của vô nghĩa, và cũng không
cần phải tự dinh dưỡng bằng những thi đề rõ rệt?
-
Thơ Trần Dần đương nhiên là khó hiểu. Nhưng chính
ông ấy cũng nói về sự khó hiểu một cách hết sức
giản dị: “Tất cả mọi giá trị chân thiện mỹ đều là
khó hiểu”. Vạn sự khởi đầu nan... Thơ Trần Dần sẽ
khiến nhiều người bỡ ngỡ. Phần lớn di cảo sẽ không
giúp được gì cho những nhu cầu dễ hiểu, đại chúng,
cho những thói quen ăn nhanh, đọc nhanh ngày càng
phổ biến. Thế nhưng, nếu biết cách khai thác thì
thơ Trần Dần chính là những “mỏ quặng” lớn. Vì thực
sự ông đúng là cái mỏ lớn. Song, hiện tại, chúng
ta mới chỉ đang rục rịch “thăm dò địa chất” cái
mỏ đó...
.
Sự thực, cho đến nay, sau khi một số văn nghệ
sĩ trong nhóm Nhân Văn - Giai Phẩm được phục hồi,
cũng chưa có một công trình nghiên cứu nào thực
sự toàn diện, khách quan và khoa học?
-
Đáng lẽ ra Trần Dần và nhóm Nhân Văn - Giai Phẩm
có thể là một cái mốc thứ hai (sau Thơ Mới) trên
tiến trình hiện đại hóa thi ca tiếng Việt. Nếu đánh
giá đúng Nhân Văn - Giai Phẩm và Trần Dần thì có
thể chúng ta phải viết lại sách giáo khoa văn học,
và viết lại một chương trong lịch sử văn học VN
giai đoạn 1955-1956. Song, hiện nay chưa ai làm
việc đó vì còn nhiều dè dặt, nhiều e ngại...
.
Theo ông, sau Trần Dần, đã có tín hiệu le lói
nào cho một diện mạo thơ mới?
-
Những gương mặt đáng kể thì đã lộ rõ. Nhưng có bền
hay không thì chưa biết... Người sáng tác luôn cần
phản hồi từ dư luận. Thế nhưng cái lớn của Trần
Dần là ông ấy vẫn lặng lẽ viết trong bao nhiêu năm
mà không hề có một phản hồi nào. Một đống di cảo
suốt 30 năm không đến được với độc giả, mà ông ấy
vẫn cứ cặm cụi làm. Chưa bàn đến hiệu quả nghệ thuật
hay tác động xã hội, nhưng thi sĩ thời nay chưa
ai có được phẩm chất ấy. Còn xét ở góc độ con người
cá nhân thì Trần Dần là người trung thực.
.
Tức là người sáng tác cứ phải sống tử tế trước
đã thì mới có thể viết tử tế được?
-
Đúng vậy...
Gương
mặt nhàu nhĩ, râu ria lởm chởm, vật vã viết và vật
vã sống trong một góc nhà chật hẹp, luôn thiếu sáng.
Thỉnh thoảng mới thấy ông lặng lẽ chống ba toong
trên vỉa hè Hà Nội. Sinh thời, thi sĩ bị coi là
kẻ lập dị. Một phần vì thiên hạ cũng chẳng hiểu
được gì nhiều về ông... Ngay cả khi Trần Dần (1926-1997)
có tên trong danh sách đề cử giải thưởng Nhà nước
về văn học nghệ thuật 2005, thì “bảy phần chìm”
trong thơ ông vẫn còn là bí mật cất giấu nơi ngăn
kéo hay đáy hòm...
Tuyển
Thơ Trần Dần dày hơn 600 trang, tập hợp những sáng
tác của ông từ 1955 đến những năm cuối đời; từ Hãy
đi mãi (1955), Cổng tỉnh (Tặng thưởng thơ của Hội
Nhà văn VN 1995) đến Thơ mini (1988-1989).
Thơ
Trần Dần
Mưa
rơi lay phay
Ngã
tư năm ngoái
Biết
tôi khờ dại
Em
đi không sao chống cự nổi
Đại
lộ tai hại
Em
dài man dại
Em
dài quên che đậy
Em
dài tê tái
Em
dài quên cân đối
Em
dài bối rối
Em
dài vô tội
Em
dài – khổ tâm..
...
Đáng
lý em không nên đẹp!
Đùi
len mã vĩ
Triển
lãm vườn hoa lõa thể
Anatomie
lá hẹ
Ôi
chao! Ngón chân thường lệ!
Mông
non phi lý
Em
mang chức năng bé tí
Tôi
đứng thẫn thờ
Đại
lộ ngu si
....
Em
hãy cho anh đau đớn
Ôi
em! Tiện nghi tê dại đường cong
Tâm
điểm ly tâm ngần ngại
Phát
minh sinh lý học cầu vồng
Ôi
em! Lý do buổi chiều vòi vọi
Đường
siêu âm thoai thoải
Ngây
ngất kỳ công sinh vật não nùng...
(Chiều
vô lễ)
Linh
Liên thực hiện @NG.L.DONG
|
.
