 
Tô
Hoài
Tô
Hoài: Thân thế và Sự nghiệp
Chuyện
quanh cái đài của nhà văn Tô Hoài
Dế
Mèn phiêu lưu ký
Lời tác giả
Dế Mèn sắp ra Hải Phòng, lại vào miền Nam,
rồi đi Sô-phi-a. Năm trước, đã đến sông Đa-nuýp
bờ bên này. Bây giờ mới sang Bun-ga-ri. Dế Mèn vẫn
mong ước.
Dế Mèn có nhiều bạn. Dế Mèn vẫn thư từ với
Quảng Nam Đà Nẵng, thành phố Hồ Chí Minh, U-lan-ba-to,
Răng-gun, Tô-ki-ô...Vui nhất được đi nhiều, được
nhiều bạn. đất nước tuyệt với, chân không bao giờ
biết đâu cùng.Một lần kia, tôi thăm trường phổ thông
số 5 ngoại thành Mát-xcơ-va. Các lớp ngồi nghe kể
chuyện Việt Nam đánh đế quốc Mỹ, rồi hỏi :
- Các bạn có quen Dế Mèn không ?
Tất cả cười ầm, giơ tay một loạt :
Các bạn Mát-xcơ-va gửi tôi một món quà nhớ mang
cho Dế Mèn. Cái hộp to, trong đặt chiếc khay nhôm
vuông như cái sân gạch, trên có cây chuối, cây tre,
quả dứa và tượng bằng nhựa màu, đủ mặt Dế Mèn, Dế
Trũi, bác Xiến Tóc, cái Kiến, cô Niềng Niễng, anh
Gọng Vó...
Tôi hỏi Dế Mèn :
- Anh đã đi nhiều thế anh học được điều gì ?
Dế Mèn đáp :
- Nhiều lắm chứ. Tục ngữ có câu : Đi một ngày đàng
học một sàng khôn cơ mà. Trái đất như quyển sách
hay, ai chịu khó xem xét và suy nghĩ đều học được
những điều bổ ích.Các bạn thành phố cửa biển Hải
Phòng ! Các bạn Sô-phi-a ! Các bạn ở phía nam đất
nước !.... Câu nói ấy của Dế Mèn, xin gửi bạn.
Hà Nội, tháng ba 1986
Tô Hoài.
Dế
Mèn phiêu lưu ký
Chương
I
Tôi sống độc lập từ thủa bé
- Một sự ngỗ nghịch đáng ân hận suốt đời
Tôi sống độc lập từ thủa bé. ấy là tục lệ lâu đời
trong họ nhà dế chúng tôi. Vả lại, mẹ thường bảo
chúng tôi rằng : "Phải như thế để các con biết
kiếm ăn một mình cho quen đi. Con cái mà cứ nhong
nhong ăn bám vào bố mẹ thì chỉ sinh ra tính ỷ lại,
xấu lắm, rồi ra đời không làm nên trò trống gì đâu".
Bởi thế, lứa sinh nào cũng vậy, đẻ xong là bố mẹ
thu xếp cho con cái ra ở riêng. Lứa sinh ấy, chúng
tôi có cả thảy ba anh em. Ba anh em chúng tôi chỉ
ở với mẹ ba hôm. Tới hôm thứ ba, mẹ đi trước, ba
đứa tôi tấp tểnh, khấp khởi, nửa lo nửa vui theo
sau. Mẹ dẫn chúng tôi đi và mẹ đem đặt mỗi đứa vào
một cái hang đất ở bờ ruộng phía bên kia, chỗ trông
ra đầm nước mà không biết mẹ đã chịu khó đào bới,
be đắp tinh tươm thành hang, thành nhà cho chúng
tôi từ bao giờ. Tôi là em út, bé nhất nên được mẹ
tôi sau khi dắt vào hang, lại bỏ theo một ít ngọn
cỏ non trước cửa, để tôi nếu có bỡ ngỡ, thì đã có
ít thức ăn sẵn trong vài ngày.
Rồi mẹ tôi trở về
Tôi cũng không buồn. Trái lại, còn thấy làm khoan
khoái vì được ở một mình nơi thoáng đãng, mát mẻ.
Tôi vừa thầm cảm ơn mẹ, vừa sạo sục thăm tất cả
các hang mẹ đưa đến ở. Khi đã xem xét cẩn thận rồi,
tôi ra đứng ở ngoài cửa và ngửng mặt lên trời. Qua
những ngọn cỏ ấu nhọn và sắc, tôi thấy màu trời
trong xanh. Tôi dọn giọng, vỗ đôi cánh nhỏ tới nách,
rồi cao hứng gáy lên mấy tiếng rõ to.
Từ đây, tôi bắt đầu vào cuộc đời của tôi. Cho dù
tôi sẽ sung sướng hay khổ sở, cái đó tùy ở tính
tình tôi khôn ngoan hay đần độn. Song tôi chưa cần
biết đến thế, tính đến thế. Mà hãy lấy sự được ung
dung độc lập một mình là điều thích lắm rồi....
Ngày nào cũng vậy, suốt buổi, tôi chui vào trong
cùng hang, hì hục đào đất để khoét một cái ổ lớn,
làm thành cái giường ngủ sang trọng. Rồi cũng biết
lo xa như các cụ già trong họ dế, tôi đào hang sâu
sang hai ngả làm những con đường tắt, những cửa
sau, những ngách thượng, phòng khi gặp nguy hiểm,
có thể thoát thân ra lối khác được. Chập tối, tôi
tạm nghỉ tay và ra đứng ngoài cửa, họp cùng anh
chị em hàng xóm quanh bờ ruộng, vừa gảy đàn vừa
hát một bài hát hoàng hôn chào tạm biệt ông mặt
trời. Khi đêm đã xuống hẳn, cả xóm chúng tôi, các
bô lão dế lụ khụ già cốc đế cũng bỗng nhiên vui
tính, ai nấy ra khỏi hang, đến tụ hội thật đông
tận giữa bãi trong đêm tối mát lạnh, cùng uống sương
đọng, ăn cỏ ướt và những gã tài hoa thì gảy đàn
thổi sáo, cùng nhau ca hát, nhảy múa linh đình đến
tận sáng bạch, lúc ông mặt trời quen thuộc lại nghiêm
trang ló lên đằng đông mới tan cuộc ai về nhà nấy.
Ngày nào, đêm nào, sớm và chiều nào cũng ngần ấy
thứ việc, thứ chơi. Kể đời mà được như thế cũng
khá an nhàn, nhưng mới đầu còn thấy hay hay, về
sau cũng nhàm dần.
Bởi tôi ăn uống điều độ và làm việc có chừng mực
nên tôi chóng lớn lắm. Chẳng bao lâu tôi đã trở
thành một chàng dế thanh niên cường tráng. Đôi càng
tôi mẫm bóng. Những cái vuốt ở chân, ở khoeo cứ
cứng dần và nhọn hoắt. Thỉnh thoảng, muốn thử sự
lợi hại của những chiếc vuốt, tôi co cẳng lên, đạp
phanh phách vào các ngọn cỏ. Những ngọn cỏ gãy rạp,
y như có nhát dao vừa lia qua. Đôi cánh tôi, trước
kia ngắn hủn hoẳn bây giờ thành cái áo dài kín xuống
tận chấm đuôi. Mỗi khi tôi vũ lên, đã nghe tiếng
phành phạch giòn giã. Lúc tôi đi bách bộ thì cả
người tôi rung rinh một màu nâu bóng mỡ soi gương
được và rất ưa nhìn. Hai cái răng đen nhánh lúc
nào cũng nhai ngoàm ngoạp như hai lưỡi liềm máy
làm việc. Sợi râu tôi dài và uốn cong một vẻ rất
đỗi hùng dũng. Tôi lấy làm hãnh diện với bà con
vì cặp râu ấy lắm. Cứ chốc chốc tôi lại trịnh trọng
và khoan thai đưa cả hai chân lên vuốt râu.
Tôi đi đứng oai vệ. Mỗi bước đi, tôi làm điệu dún
dẩy cá khoeo chân, rung lên rung xuống hai chiếc
râu. Cho ra kiểu cách con nhà võ. Tôi tợn lắm. Dám
cà khịa với tất cả mọi bà con trong xóm. Khi tôi
to tiếng thì ai cũng nhịn, không ai đáp lại. Bởi
vì quanh quẩn ai cũng quen mình cả. Không nói, có
lẽ họ nể hơn là sợ. Nhưng tôi lại tưởng thế là không
ai dám ho he. ấy vậy, tôi cho tôi giỏi. Những gã
xốc nổi thường làm cử chỉ ngông cuồng là tài cao.
Tôi quát mấy chị Cào Cào ngụ ngoài đầu bờ khiến
mỗi lần thấy tôi đi qua, các chị phải núp khuôn
mặt trái xoan dưới nhánh cỏ, chỉ dám đưa mắt lên
nhìn trộm. Thỉnh thoảng, tôi ngứa chân đá một cái,
ghẹo anh Gọng Vó lấm láp vừa ngơ ngác dưới đầm lên.
Tôi càng tưởng tôi là tay ghê gớm, có thể sắp đứng
đầu thiên hạ rồi.
Chao ôi, có biết đâu rằng : hung hăng hống hách
láo chỉ tôi đem thân mà trả nợ những cử chỉ ngu
dại của mình thôi. Tôi đã phải trải cảnh như thế.
Thoát nạn rồi mà còn ân hận quá, ân hận mãi. Thế
mới biết, nếu đã trót không suy tính, lỡ xảy ra
những việc dại dột, dù về sau có hối cũng không
thể làm lại được.
Câu chuyện ân hận đầu tiên mà tôi ghi nhớ suốt đời
Bên hàng xóm tôi có cái hang của Dế Choắt. Dế Choắt
là tên tôi đặt cho nó một cách chế diễu và trịch
thượng thế. Choắt nọ cũng chắc trạc tuổi tôi. Nhưng
vì Choắt bẩm sinh yếu đuối nên tôi coi thường và
gã cũng sợ tôi lắm. Cái chàng Dế Choắt, người gày
gò và dài lêu nghêu như một gã nghiện thuốc phiện.
Đã thanh niên rồi mà cánh chỉ ngắn ngủn đến giữa
lưng, hở cả hai mạng sườn như người cởi trần mặc
áo gi-lê. Đôi càng bè bè, nặng nề trông đến xấu.
Râu ria gì mà cụt có một mẩu, mà mặt mũi lúc nào
cũng ngẩn ngẩn ngơ ngơ. Đã vậy tính nết lại ăn sổi,
ở thì ( thật chỉ vì ốm đau luôn luôn không làm được
) một cái hang ở cũng chỉ bới nông sát mặt đất,
không biết đào sâu rồi khoét ra nhiều ngách như
hang tôi.
Một hôm tôi sang chơi, thấy trong nhà luộm thuộm,
bề bộn, tôi bảo :
- Sao chú mày sinh sống cẩu thả quá như thế ! Nhà
cửa đâu mà tuềnh toàng. Ngộ có kẻ nào đến phá thì
thật chú chết ngay đuôi ! Này thử xem : khi chú
chui vào tổ lưng chú phải lồm cồm đụng sát lên tận
mặt đất, làm cho ai trên về cỏ nhìn sang cũng biết
chú đương đi đứng chỗ nào trong tổ. Phỏng thử có
thằng chim Cắt nó nhòm thấy, nó tưởng mồi, nó mổ
một phát, nhất định trúng giữa lưng chú, thì chú
có mà đi đời ! Ôi thôi, chú mày ơi ! Chú mày có
lớn mà chẳng có khôn.
Ngẫm ra thì tôi chỉ nói lấy sướng miệng thôi. Còn
Dế Choắt than thở thế nào, tôi cũng không để tai.
Hồi ấy tôi có tính tự đắc, cứ miệng mình nói tai
mình nghe chứ không biết nghe ai, thậm chí cũng
chẳng để ý có ai nghe mình không.
Dế Choắt trả lời tôi bằng một giọng rất buồn rầu
:
- Thưa anh, em cũng muốn khôn, nhưng không không
được, đụng đến việc là em thở rồi, không còn hơi
sức đâu mà đào bới nữa. Lắm khi em cũng nghĩ nỗi
nhà cửa thế này là nguy hiểm, nhưng em nghèo sức
quá, em đã lo ròng rã hàng mấy tháng nay cũng không
biết làm thế nào. Hay bây giờ em định thế này...
Song anh có cho phép nói em mới dám nói ...
Rồi dế choắt loanh quanh, băn khoăn. Tôi phải bảo
:
- Được, chú mình cứ nói thẳng thừng ra nào :
Dế choắt nhìn tôi mà rằng :
- Anh đã nghĩ thương em như thế thì hay là anh đào
giúp cho em một cái ngách sang bên nhà anh phòng
khi tắt lửa tối đèn có đứa nào đến bắt nạt thì em
chạy sang...
Chưa nghe hết câu tôi đã hếch răng, xì một hơi rõ
dài rồi, với điệu bộ khinh khỉnh, tôi mắng :
- Hức ! Thông ngách sang nhà ta ? Dễ nghe nhỉ !
Chú mày hôi như cú mèo thế này, ta làm sao chịu
được. Thôi im cái điệu hát mưa dầm sụt sùi ấy đi.
Đào tổ nông thì cho chết !
Tôi về không một chút bận tâm.
Một buổi chiều, tôi ra đứng cửa hang như mọi khi,
xem hoàng hôn xuống.
Mấy hôm nọ, trời mưa lớn, trên những hồ ao quanh
bãi trước mặt, nước dâng trắng mênh mông. Nước đầy
và nước mới thì cua cá cũng tấo nập xuôi ngược,
thế là bao nhiêu cò, sếu, vạc, cốc, le le, sâm cầm,
vịt trời, bồ nông, mòng, két ở các bãi sông xơ xác
tận đâu cũng bay cả về vùng nước mới để kiếm mồi.
Suốt ngày họ cãi cọ om bốn góc đầm, có khi chỉ vì
tranh một mồi tép, có những anh cò vêu vao ngày
ngày bì bõm lội bùn tím cả chân mà vẫn hếch mỏ,
chẳng được miếng nào. Khổ quá, những kẻ yếu đuối,
vật lộn cật lực thế mà cũng không sống nổi. Tôi
đứng trong bóng nắng chiều tỏa xuống ánh nước cửa
hang mà suy nghĩ việc đời như thế.
Bỗng thấy chị Cốc từ mặt nước bay lên, đến đậu gần
hang tôi, cách có mấy bước. Chừng rớ được món nào,
vừa chén xong, chị tìm đến đứng chỗ mát rỉa lông,
rỉa cánh và chùi mép.
Tính tôi hay nghịch ranh. Chẳng bận đến tôi, tôi
cũng nghĩ mưu trêu chị Cốc. Tôi cất tiếng gọi Dế
Choắt. Nghe tiếng thưa, tôi hỏi :
- Chú mình có muốn cùng tớ đùa vui không ?
- Đùa trò gì ? Em đương lên cơn hen đây. Hừ hừ...
- Đùa chơi một tí.
- Hừ hừ... cái gì thế ?
- Con mụ Cốc kia kìa.
Dế Choắt ra cửa, hé mắt nhìn chị Cốc. Rồi hỏi tôi
:
- Chị Cốc béo xù đứng trước cửa nhà ta ấy hả ?
- ừ.
- Thôi thôi... hừ hừ... Em xin vái cả sáu tay. Anh
đừng trêu vào... Anh phải sợ...
Tôi quắc mắt :
- Sợ gì ? Mày bảo tao sợ cái gì ? Mày bảo tao còn
biết sợ ai hơn tao nữa ?
- Thưa anh, thế thì... hừ hừ...em xin sợ. Mời anh
cứ đùa một mình thôi.
Tôi lại mắng Dế Choắt và bảo :
- Giương mắt ra xem tao trêu con mụ Cốc đây này.
Tôi rình đến lúc chị Cốc rỉa cánh quay đầu lại phía
cửa tôi tôi, tôi cất giọng véo von :
Cái Cò, cái Cạc, cái Nông
Ba cái cùng béo, vặt lông cái nào ?
Vặt lông cái Cốc cho tao
Tao nấu, tao nướng, tao xào, tao ăn.
Chị Cốc nghe tiếng hát từ trong đất văng vẳng lên,
không hiểu như thế ào, giật nẩy hai đầu cánh, muốn
bay. Đến khi định thần lại, chị mới trợn tròn mắt,
giương cánh lên như sắp sửa đánh nhau. Chị lò dò
về phía cửa hang tôi hỏi :
- Đứa nào cạnh khoé gì tao thế ? Đứa nào cạnh khoé
gì tao thế ?
Tôi chui tọt ngay vào hang, lên giường nằm khểnh,
bắt chân chữ ngũ. Bụng nghĩ thú vị : " Mày
tức thì mày cứ tức, mày ghè vỡ đầu mày ra cho nhỏ
đi, nhỏ đến đâu mày cũng không chui nổi vào tổ tao
đâu !"
Một tai hoạ đến mà đứa ích kỷ thì không thể biết
trước được. Đó là, không trông thấy tôi, nhưng chị
Cốc đã trông thấy Dế Choắt đang loay hoay trong
cửa hang, chị Cốc liền quát lớn :
- Mày nói gì ?
- Lạy chị, em nói gì đâu ?
Rồi Dế Choắt lủi vào.
- Chối hả ? Chối này ! Chối này.
Mỗi câu "chối này" chị Cốc lại giáng một
mỏ xuống. Mỏ Cốc như cái dùi sắt, chọc xuyên cả
đất. Rúc trong hang mà bị trúng hai mỏ, Choắt quẹo
xương sống lăn ra kêu váng. Núp tận đáy đất mà tôi
cũng khiếp, nằm im thít. Nhưng đã hả cơn tức, chị
Cốc đứng rỉa lông cánh một lát nữa rồi lại bay là
xuống đầm nước, không chút để ý đến cảnh khổ đau
vừa gây ra.
Biết chị Cốc đi rồi, tôi mới mon men bò lên. Trông
thấy tôi, Dế Choắt khóc thảm thiết.
Tôi hỏi một câu ngớ ngẩn :
- Sao ? Sao ?
Choắt không dậy được nữa, nằm thoi thóp. Thấy thế
tôi hốt hoảng quỳ xuống, nâng đầu Choắt lên mà than
rằng :
- Nào tôi đâu biết cơ sự lại ra nông nỗi này ! Tôi
hối lắm. Tôi hối hận lắm! Anh mà chết là chỉ tại
cái tội ngông cuồng dại dột của tôi. Tôi biết làm
thế nào bây giờ ?
Tôi không ngờ Dế Choắt nói với tôi một câu thế này
:
- Thôi, tôi ốm yếu quá rồi, chết cũng được. Nhưng
trước khi nhắm mắt, tôi khuyên anh : ở đời mà có
thói hung hăng bậy bạ, có óc mà không biết nghĩ,
sớm muộn rồi cũng mang vạ vào mình đấy.
Thế rồi Dế Choắt tắt thở. Tôi thương lắm. Vừa thương
vừa ăn năn tội mình. Giá tôi không trêu chị Cốc
thì đâu đến nỗi Choắt việc gì. Cả tôi nữa, nếu không
nhanh chân chạy vào hang thì tôi cũng chết toi rồi.
Tôi đem xác Dế Choắt đến chôn vào một vùng cỏ bùm
tum. Tôi đắp thành nấm mộ to. Tôi đứng lặng giờ
lâu, nghĩ về bài học đường đời đầu tiên.
hết: Chương I, xem tiếp: Chương II
|
.
