 VĂN
HỌC & NGHỆ THUẬT
Người
kể chuyện cổ tích Việt Nam: Nguyễn Đổng Chi
Tên tuổi của Nguyễn Đổng Chi không chỉ nổi
tiếng trong giới văn học mà còn đi sâu vào tâm trí
nhiều người Việt Nam bởi ông đã dành rất nhiều tâm
huyết để viết nên những câu chuyện cổ tích thân
thương với nhiều thế hệ người Việt.
Nguyễn Đổng Chi sinh trưởng trong một gia đình
nhà Nho yêu nước ở xã Ích Hậu, huyện Can Lộc, Hà
Tĩnh. Cụ thân sinh ra ông là Nguyễn Hiệt Chi, một
nhà giáo đức độ và là người sáng lập ra trường Dục
Thanh (Phan Thiết), . Chú ruột của ông là Nguyễn
Hàng Chi, người bị xử chém năm 1908 vì “tội danh”
cầm đầu phong trào chống thuế ở Nghệ Tĩnh. Cả dòng
họ này tên Chi, chỉ khác nhau từ đệm vì theo giáo
sư Huệ Chi, con trai trưởng của ông cho biết: Các
bậc tiền bối lấy tên của những anh hùng để đặt cho
con cháu, mong con cháu noi theo tiền nhân, như:
Đổng là Phù Đổng Thiên Vương, chữ Từ trong Từ Chi
là Đào Duy Từ, chữ Hưng trong Hưng Chi là Trần Hưng
Đạo. Thời thanh niên, Nguyễn Đổng Chi đã tham gia
phong trào Dân chủ phản đế (1936 -1939)
Nguyễn Đổng Chi mất mẹ từ thuở thiếu thời,
được bà cô ở vậy nuôi đến lúc trưởng thành. Tuy
chỉ học hết bậc Thành chung, nhưng ông đã biết tận
dụng tủ sách của cha ông để tự học. Chuyện kể rằng
có một hôm ông đến phố Bát Đàn trông hộ bà cô cửa
hàng bát đĩa, có một người Pháp vào xem một chiếc
bát có in chữ Hàn và đề nghị ông giải nghĩa. Sau
lần ấy, tự thấy mình chữ Hán chưa tốt, ông tự cạo
trọc đầu, yên tâm ngồi học ba, bốn năm liền, cho
đến khi trình độ chữ Hán của ông trở nên uyên thâm,
ít người theo kịp. “Kho tàng chuyện cổ tích Việt
Nam” là một trong những bộ sách lớn nhất trong các
công trình nghiên cứu của ông, nó quy tụ mọi nguồn
cổ tích mà ông dày công tìm tòi trong suốt 50 năm.
Năm tập sách cả thảy có 2740 trang, một phần lớn
số trang được dành cho hơn 200 cốt truyện chọn lọc,
được sắp xếp theo hệ thống rất rạch ròi.
Giáo sư Nguyễn Đổng Chi là người thu phục
được nhân tâm, được các bạn đồng nghiệp nể trọng
bởi cái đức, cái tài của ông. Về tính thanh đạm
và thái độ làm việc nghiêm túc của giáo sư, có người
đã kể lại một câu chuyện giản dị: Ngày ấy còn trong
thời bao cấp, người ta còn kháo nhau: “Đâu có hội
thảo thì đi để được cải thiện”. trong một cuộc hội
thảo quốc tế, nhiều người từ thành phố Hồ Chí Minh
ra Hà Nội dự cũng chỉ vì có ông tham dự. Có người
hỏi đùa ông: Hội thảo quốc tế chắc liên hoan phải
to lắm? Ông chất phác trả lời: “Không có gì cả,
ai nấy đều phải tự lo bữa trưa! Bản thân ông đi
mua vài cái bánh tẻ ăn lót bụng”.
Nguyễn Đổng Chi đã qua đời hơn 20 năm, những
tác phẩm của ông vẫn sống với nhiều thế hệ người
đọc, giới văn học lấy sách của ông để được tham
khảo, nghiên cứu.
Sự
tích cây huyết dụ
Ngậm
ngải tìm trầm hay là sự tích núi Mẫu Tử
Vụ
kiện châu chấu
Nguyễn Đổng Chi
Ngày ấy có
một con châu chấu mải mê kiếm ăn lạc mất đường về.
Tối đến, trời rét lại mưa rơi rả rích, làm cho chấu
ta run rẩy. Nó muốn tìm một chỗ ngủ, nhưng bóng
đen dày đặc chẳng biết đường nào mà lần. - "Ta
cứ bò liều may gặp chỗ nào khỏi ướt thì nằm tạm
một đêm". Nghĩ vậy, chấu ta cứ lồm cồm bò mãi
trên một cành cây mới bám được. Cuối cùng, không
ngờ nó lại lọt được vào nhà chim ri. Ðến đây, châu
chấu thấy ấm áp dễ chịu. Nhưng một tiếng hỏi cất
lên:
- Ðêm hôm khuya khoắt, ai vào nhà tôi đó? Khéo
kẻo đạp lên mấy đứa con tôi!
Thấy chim ri mẹ đứng lên hỏi thế, chấu rên rỉ đáp
không ra hơi:
- Tôi là chấu đây!... Ðêm lạnh quá... Làm ơn cho
ngủ nhờ một đêm, sáng dậy đi ngay.
- Nhà rách nát lại chật chội, mấy mẹ con nằm không
đủ. Thôi chú đi tìm nơi khác đi!
Nhưng chấu vẫn kêu nài:
- Cho ghé lưng nằm một tí phía ngoài này cũng được,
kẻo tôi lạnh cóng không thể bước đi đâu được nữa.
Nghe nói, chim ri mẹ thương hại, bèn đáp:
- Thôi được, cho chú mày nằm ghé bên kia, nhưng
phải co cẳng kẻo đạp vào mấy đứa con ta.
Thế là chấu xếp hai càng vào bụng, đặt lưng ngay
bên cạnh mấy con bé của chim ri. Chỉ một chốc sau,
chấu cũng như chim ri ai nấy đều ngon giấc.
Ðang ngủ say sưa, bỗng nhiên một tiếng nai kêu
"tác" bên cạnh nhà. Tiếng kêu quá to làm
cho châu chấu giật mình tỉnh dậy. Chấu vươn vai
rồi quên mất lời chim ri dặn, duỗi thẳng đôi cẳng
dài thượt của nó. Nhà chim ri vốn đặt lơ lửng trên
một cành na, nhà quá rách nát vì gió đánh tả tơi
lâu ngày chưa kịp chữa. Châu chấu duỗi mạnh đôi
càng làm cho cả một chỗ nằm kêu răng rắc:
- Ôi chao! Ðổ mất, đổ mất.
Chim ri mẹ kêu tướng lên. Quả nhiên cái duỗi chân
của chấu đã làm hại nó. Mấy con chim con bị đạp
dồn về một phía, cái nhà nghiêng hẳn, chỉ một chốc
rời khỏi cành na, một con chim non còn ngủ say cũng
lăn theo và rơi tõm xuống sông. Mẹ con chim bay
loạn xạ đi tìm thì nó đã bị nước cuốn đi mất.
Tức giận vì châu chấu tự dưng vô cớ đến gây tai
họa cho nhà mình, sáng hôm sau mẹ con chim ri bèn
đi kiện với Bụt. Nghe nguyên cáo trình bày đầu đuôi,
Bụt liền theo đến tận nơi xem xét rồi gọi châu chấu
đến hỏi:
- Tại sao nhà ngươi đêm hôm đến làm hại nhà người
ta?
Châu chấu cúi đầu nhận rằng quả nó có gây tang
tóc cho nhà chim ri, nhưng nó cũng cho Bụt biết
rằng nó vốn không có ác ý:
- Tôi không phải là kẻ vô ơn bạc nghĩa đâu. Vì
con nai tự dưng ở đâu đến kêu thét vào tai làm cho
tôi giật nảy mình. Chính vì thế mà tôi duỗi chân
theo thói quen nên mới ra nông nỗi.
Thấy châu chấu tình thực nên Bụt cũng thương hại,
bèn cho gọi nai đến, kể cho nai biết đầu đuôi sự
việc xảy ra, rồi bảo:
- Nhà đổ, con chết, rõ ràng là tại tiếng kêu thét
của nhà ngươi. Tại sao nhà ngươi đêm hôm khuya khoắt
đến đây kêu rống lên làm gì để gây nên tai vạ?
Nai vội vàng trả lời:
- Oan tôi quá! Lúc ấy tôi cũng đang lim dim đôi
mắt. Tự nhiên một quả na xanh rơi xuống trúng vào
mặt làm cho tôi toáng đảm kêu lên. Vậy là tại quả
na chứ không phải tại tôi.
Nghe nai bày tỏ có lý, Bụt lại quay sang hỏi cây
na:
- Vì sao ngươi lại để cho quả xanh rơi trúng vào
mặt con nai, làm cho nó hét tướng lên, gây tai vạ
cho nhà người ta. Ngươi đã biết tội chưa?
Na đợi Bụt buộc tội xong, lập tức trả lời:
- Bẩm ngài. Tôi đâu có muốn quả xanh của tôi rơi.
Vì con sâu nó làm hại tôi, nó cắn cuống quả xanh,
cho nên quả mới rụng đấy ạ!
Ðến lượt sâu được Bụt sai gọi đến kể cho nghe sự
tình rồi kết tội:
- Nhà ngươi đã thấy rõ chưa? Nếu nhà ngươi không
cắn quả na xanh thì làm gì có tai vạ xảy đến cho
nhà chim ri. Vậy ngươi không tránh được tội lỗi.
Nhưng Bụt không ngờ sâu cũng không nhận tội. Sâu
đáp:
- Bẩm ngài, tôi vốn sống yên ở trong đám lá khô
dưới kia. ở đó tôi có nhiều thức ăn ngon lành. Nhưng
mấy hôm nay có con gà ở đâu đến sục sạo tìm giết
cả họ nhà tôi rất là kinh khủng. May mắn làm sao,
tôi ba chân bốn cẳng bò được lên đây. Chẳng có gì
nhét vào bụng nên tôi phải gặm chút vỏ quả na xanh
cho đỡ đói. Nếu có rơi trúng vào nai hay là con
gì khác thì điều đó không phải tại tôi mà là tại
con gà kia.
Lại đến lượt gà được gọi đến đối chất. Gà vốn không
phải quê tại khu vực này. Nó có một đàn con. Mẹ
con thường dẫn nhau đi kiếm ăn. Nhưng thức ăn ngày
một hiếm. Ngày hôm kia, mẹ gà nhờ được vịt, chỗ
quen biết chở qua sông hứa sẽ xin ấp trứng vịt để
đền ơn. Vì thế mấy hôm nay gà được no bụng. Nhưng
khi nghe Bụt buộc tội vì đã gây tai vạ cho chim
ri, gà đớ người không biết tìm câu gì để chống chế
vì khu vực này không phải là quê quán của mình.
Hỏi đến ba lần, gà không trả lời được, nên bị Bụt
sai giam lại.
Bầy con của gà có bốn con mái, một con trống. Khi
nghe vịt cho biết là mẹ mình bị giam ở bên kia sông
thì chúng nó hết sức hốt hoảng. Chúng khẩn khoản
nhờ vịt chở qua thăm mẹ. Bốn con gà mái nhớ thương
mẹ quá, tranh đi trước. Chúng nó chỉ biết kiếm sâu
tìm dế nuôi mẹ mà không biết kêu van với Bụt để
mẹ được tha nên cuối cùng lại về không. Hôm sau
đến lượt con trống con đi thăm mẹ nó. Khi nghe mẹ
nó kể đầu đuôi sự tình vì sao bị Bụt bắt giam, gà
trống con bèn đi tìm Bụt rồi phân trần:
- Bẩm ngài, ngài bắt giam mẹ con thật quả oan ức.
Bụt chau mày hỏi:
- Lại còn oan nỗi gì. Nếu mẹ mày cứ kiếm ăn ở bên
kia sông đừng qua bên này, thì làm gì có chuyện
con sâu bò lên cắn quả na xanh, làm gì có chuyện
quả na xanh ấy đứt cuống rơi vào mặt con nai để
con nai kêu thét lên, rồi làm gì có chuyện con châu
chấu giật mình duỗi chân đạp đổ nhà chim ri và làm
cho con nó chết. Chính thủ phạm là mẹ mày, mày còn
kêu oan nỗi gì.
Gà trống con lễ phép thưa:
- Bẩm ngài, chính vì thế mà con phải kêu oan cho
mẹ con, vì rõ ràng trong lục súc sáu loài, loài
nào loài ấy khi sinh con đẻ cái đều được trời cho
có sữa nuôi con. Riêng loài gà chúng con thì tuyệt
nhiên không có lấy một giọt sữa. Vì thế gà phải
chạy vạy tần tảo nuôi con. Mẹ con phải vất vả đi
các nơi kiếm thức ăn là vậy. Bên kia người khôn
của khó nên phải lần mò sang bên này. Tình cảnh
khó khăn buộc phải thế, đâu có phải là tội tại mẹ
con!
Bụt thấy gà trống con cãi cho mẹ có lý có lẽ, đành
phải thả cho mẹ nó về.
Thấy gà trống bé người mà khôn ngoan, ai nấy đều
khen ngợi. Từ đó mỗi lần có kiện tụng việc gì, người
ta thường mang gà trống theo, hy vọng nhờ sự có
mặt của nó mới thắng kiện. Còn gà thì phải ấp trứng
vịt để trả ơn, dòng dõi của nó sau này vẫn thế (1).
(1) Theo lời kể của người Cao Bằng.
|
.
