|  VĂN
HỌC & NGHỆ THUẬT
 Vì
lợi ích truyền đạt các kiến thức, các giá trị văn
học. Chúng tôi chân thành cảm ta những nguồn trích
dẫn. Chúng tôi rất tiếc không liên lạc để xin phép
đăng lại được. Xin lượng thứ. HNPĐ)
Nhân
ngày sinh của Ngô Thi Sĩ (15-10-1726)
Ngô
Thì Sĩ, Một Tài Năng và Nhân Cách Cao Ðẹp.
Ngô
Thì Sĩ, tự là Thế Lợi, hiệu Ngọ Phong,
1726: Ngày sinh của Ngô Thì Sĩ, tự là Thế Lợi,
hiệu Ngọ Phong, danh sĩ, sử gia đời Lê Hiến Tông.
Ông là thân phụ của chí sĩ Ngô Thì Nhậm, nhạc phụ
Phan Huy Ích, ông sinh ngày 15.10.1726, quê ở Thanh
Oai, Thanh Trì, Hà Nội. Thời trẻ, ông nổi tiếng
thông minh hiếu học. Nhà nghèo, ông có bài văn”Trách
bần quỷ văn” được khen ngợi và được truyền tụng
nhiều đời. Năm 40 tuổi ông đỗ tiến sĩ, từng làm
Đốc đồng ở Thái Nguyên, Hiếu sát sứ ở Thanh Hóa.
Trong tiếu nội, các danh sĩ đều quý trọng ông. Văn
thơ của ông và các con ông thành một phái học gọi
là “Ngô Gia văn phái” rất nổi tiếng đương thời.
Các tác phẩm chính của ông là: "Anh ngôn thi
tập"; "Ngọ phong văn tập", "Nhị
thanh động tập"; "Việc sử tiêu án";
"Hải Dương chí lược"; "Bảo chương
hoành mộ"; "Quan lan thập vịnh".
Ông mất ngày 22.10.1780 tại Lạng Sơn.
Danh Nhân Ðất Việt:Ngô Thì Sĩ - một tài
năng và nhân cách cao đẹp
Trên vách đá động Nhị Thanh tại làng Vĩnh Trại,
huyện Thoát Lãng thuộc tỉnh lỵ Lạng Sơn (cũ), hiện
còn bức phù điêu khắc đá, tạc hình một ông già ngôi,
bên dưới khắc bài văn "tự tán":
"Người là ai? khăn áo đạo sĩ, nét mặt
nhà nho,
Thân cao bốn thước, lưng nhỏ ba chét tay,
Râu thưa, tóc mai trĩu, má hóp, lưỡng quyền gầy.
Há không chốn tiêu dao mà làm tổ trong hang này?
Văn dốt vũ dát, chính sự độn, việc "hành chỉ"
tuềnh toàng, không một nét đáng ghi lại.
Duy tính ưa suối đá, mà chí khí ở nơi hồ biển,
Được hang động này thật thích hợp, để gìn giữ cái
tuổi già lều lảo của ta..."
Đó là chân dung thực của Ngô Thì Sĩ và cũng là
những lời ông bộc bạch về con người mình - chỗ hay
cũng như chỗ dở. Ông sinh ngày 15-10-1726, có hiệu
là Ngọ Phong, quê làng Tả Thanh Oai, trấn Sơn Nam
(nay thuộc tỉnh Hà Tây). Gia đình Ngô Thì Sĩ nổi
tiếng thi thư. Ông nội là Ngô Trân, cha là Ngô Thì
ức, em là Ngô Thì Đạo đều có tài văn học.
Thuở nhỏ, vì cha mất sớm, Ngô Thì Sĩ được ông nội
chăm sóc dạy dỗ. Ông học giỏi, nhưng thi cử lận
đận, vì những ý tứ mới lạ và văn chương phóng khoáng
của ông không hợp với các quan trường. Tiếng tăm
ông lừng lẫy càng làm cho người ta thành kiến. ở
các kỳ thi Hội, người chấm cứ tìm các bài văn đoán
là văn Ngô Thì Sĩ để đáng hỏng. Chúa Trịnh biết
việc này, đã cách chức một khảo quan là Trần Tổ
(1752), nhưng thành kiến của quan trường vẫn không
thay đổi. Đến năm 1766, Ngô Thì Sĩ mới đỗ được Hoàng
Giáp. Ông liên tiếp làm quan ở nhiều nơi: Thái Nguyên,
Thanh Hóa, Nghệ An, rồi cuối cùng là Đốc trấn ở
Lạng Sơn, mất tại nhiệm sở ngày 22-10-1780.
Ngô Thì Sĩ xuất thân từ một gia đình quan chức
nhỏ, cái nghèo đeo đuổi ông từ thuở học trò cho
đến khi đã thành một viên chức trong phủ chúa và
cả khi đã thành một triều quan. ông đã từng có những
giai đoạn mỗi tháng có đến mười lăm ngày bị "gạo
củi bức bách..., túi rỗng, bếp lạnh" (Trách
ma nghèo). Cũng đã từng phải đi vay để đáp ứng nạn
gạo châu củi quế, "nhưng dần dần người ta chán
vì thất tín nên một tiền cũng kiên quyết chối từ"
(Nông đáp). Tình cảnh Ngô Thì Sĩ cũng là hiện tượng
khá phổ biến của tầng lớp nho sĩ trí thức đương
thời. Tuy nhiên, nhiều người trong số họ vẫn rất
tha thiết với đất nước, vẫn mang hoài bão "tri
quân trạch dân" và họ trăn trở rất nhiều trước
thời cuộc, Ngô Thì Sĩ cũng vậy. Hơn ba mươi năm
làm quan, ông đã đề xuất nhiều vấn đề và trực tiếp
đối thoại với phủ chúa. Đó là các đề nghị chấn chỉnh
thi cử, sửa đổi chính sách thuế khóa, chiêu tập
nông dân phiêu bạt về khai hoang, hạn chế việc nhà
giàu chiếm đoạt ruộng đất, nghiêm trị bọn quan lại
hà hiếp dân, phòng thủ biên giới... Ông đặc biệt
thông cảm và dành nhiều ưu ái cho tầng lớp học trò
và nông dân. Vào thời điểm bấy giờ, khi bộ máy quan
liệu đã hết sức sa sút, một người có nhân cách cao
đẹp như ông thật hiếm có.
Ngô Thì Sĩ là một trí thức có nhiều hoài bão. Suốt
đời, ông theo đuổi lý tưởng làm một người có ích
cho dân cho nước. Trong chính trị, có thể ông không
thành công, nhưng trong sử học, văn học, ông có
rất nhiều đóng góp. Ông thực sự có vai trò người
sáng lập Ngô gia văn phái. Ông là một nhà sử học
lớn với các tác phẩm Việt sử tiêu án, Đại Việt sử
ký tiền biên, một phần Đại Việt sử ký tục biên.
Lối chép sử của ông có tinh thần dân tộc, có nhiều
phát hiện, và có phong cách khoa học. Ngô Thì Sĩ
cũng là một nhà văn đa dạng về bút pháp và có một
khối lượng tác phẩm khá lớn. Bảo chướng hoằng mộ
cho ta thấy sự sắc sảo, giàu tinh thần phê phán
của ngòi bút nghị luận, Ngọ phong văn tập thể hiện
chất hiện thực, phong phú của ngòi bút ký sự. Anh
ngôn thi tập thể hiện chất hào hoa đằm thắm của
một tâm hồn thi sĩ giàu nhân ái, trung hậu... Song
có lẽ nổi bật nhất ở Ngô Thì Sĩ là chất cận đại
trong thi pháp của ông. Đó là chất văn xuôi, chất
đời sống thường xuất hiện đậm nét ở mọi thể loại.
Có thể gặp trong tác phẩm của ông những con số thống
kê có thực, những cảnh thực, người và chuyện thực.
Điều này là mới mẻ so với bút pháp ước lệ, khoa
trương, tượng trưng của văn học thời Trung đại,
Ngô Thì Sĩ cũng có thể xem là nhà thơ tình sớm nhất
trong văn học Việt Nam. Có lẽ trước ông, không tìm
thấy trong văn học nước ta nhà văn nào có cả một
tập như tập Khuê ai lục nói về người vợ, người tình
một cách thâm trầm da diết như vậy. Ngoài ra, thơ
đề vịnh của Ngô Thì Sĩ cũng bộc lộ được tính cách
hào hoa, tâm hồn phong phú và nhạy cảm của ông trước
cảnh đẹp của quê hương đất nước.
Trần Thị Băng Thanh
|
.
