| 
1915: Ngày sinh của
Trần Hữu Trí, nhà văn, bút danh Nam Cao, Xuân Du,
Nhiêu Khê, Thủy Rư.
 Ông
sinh ngày 29.10.1915 ở xã Nhân Hậu, Lý Nhân, Hà
Nam. Trước Cách mạng tháng Tám, ông dạy học rồi
sáng tác văn học, nổi tiếng với các truyện ngắn,
tiểu thuyết xã hội.
Các
tác phẩm chính của ông: "Đôi lứa xứng đôi",
(tức truyện "Chí Phèo") 1941; "Sống
mòn"; "Truyện biên giới"; "Đôi
mắt"; "Truyện ngắn Nam Cao". Ngày
30.11.1951 ông hy sinh tại Gia Viễn, Ninh Bình trên
đường đi công tác vào vùng địch, khi ấy ông mới
34 tuổi. Năm 1996,
Tìm
mộ Nam Cao
Nam
Cao
Bài
học quét nhà
Hồng đang thẩn thơ chơi một mình ở trong vườn...
Ít lâu nay, những lúc được đi chơi, Hồng chỉ chơi
có một mình. Chị Thảo về rồi. (Thảo là con ở trước
kia vẫn giữ em Hồng). Thằng em chửa biết đi. Còn
thầy u thì bây giờ hay gắt quá. Hồng cũng chẳng
hiểu tại sao lại thế. Thầy, đã đành: thầy vốn nghiêm
khắc lắm, nhất là khi thầy viết hay đọc sách. Thầy
chiếm một mình cả một căn buồng đầu trong. Cửa ra
vào đóng luôn luôn, chỉ có cửa sổ mở thôi. Thầy
ngồi trong, viết hay đọc sách suốt ngày. Những lúc
ấy thầy muốn được yên tĩnh hoàn toàn. Hồng hơi nói
to là thầy quát mắng ngay. Có khi thầy mở cửa đánh
sầm một cái, sồng sộc bước ra, chực đánh Hồng. Đã
bao nhiêu lần, Hồng gần bạt vía. Bởi vậy Hồng sợ
lắm. Mỗi lần phải đi qua chỗ buồng thầy, Hồng nín
thở, kiễng chân, cố cho không có một mảy may tiếng
động. Chỉ cần có thế. Ngoài ra, thầy hiền như ông
bụt đất. Mỗi chiều ở trong buồng làm việc bước ra,
thế nào thầy cũng gọi Hồng. Nếu thầy mải đi tắm,
hay bận đi đâu, thì thầy chỉ vuốt tóc Hồng, hỏi
vài câu, nhìn Hồng bằng đôi mắt yêu thương, rồi
khẽ tát vào má Hồng một cái, bảo: "Cho con
đi chơi...". Nhưng nếu thầy không còn bận việc
gì, thì thầy xách hai cái ghế ra sân. Thầy ngồi
một cái, Hồng ngồi một cái. Thầy gác hai chân lên
cái ghế của Hồng. Hai bố con nói chuyện với nhau.
Thường thường chỉ mình Hồng nói mà thôi. Hồng nói
bất cứ cái gì: chuyện u, chuyện em Thiên, chuyện
con chó con hay chuyện mặt trăng, cái đèn pin của
ông giời. Cũng có khi Hồng nhắc đến bác Hòa, bác
Kim và những bác gì, bác gì đến chơi nhà Hồng vào
một hôm Hồng đau bụng. Hồng nói nói, cười. Đôi mắt
như hai cái hạt nhãn của Hồng, cái miệng chúm chím,
đôi hàm răng trắng và nhỏ như răng chuột, cái đầu
Hồng, với đôi bàn tay nhỏ xíu nhưng múp míp, làm
những điệu bộ xinh xinh, rất đáng yêu. Thầy sung
sướng nhìn, mỉm cười rất dịu dàng. Có khi đôi mắt
thầy ươn ướt vì cảm động. Thầy nắm tay Hồng, nhắc
Hồng sang ghế của thầy, ôm Hồng trong lòng, vuốt
ve tóc và hôn. Không! Thầy có ghét Hồng đâu? Trái
lại, thầy rất yêu Hồng. Cả u cũng thế. Thường thường
thầy u chỉ ăn cơm với tương mắm mà thôi. Nhưng bao
giờ u cũng mua cho Hồng một thức ăn riêng: thịt,
cá, trứng hay là đậu. U cũng không để Hồng phải
thèm quà bánh. Hồng ao ước thức gì hôm trước, chỉ
hôm sau, lúc u đi chợ về đã có thức ấy trong thúng
của u rồi. U nói với Hồng rất nhẹ nhàng. Năm thì
mười họa mới có một lần u quở mắng Hồng: ấy là những
khi Hồng nghịch dại, làm bẩn người và quần áo.
Bây giờ thì khác hẳn, Hồng bị mắng luôn luôn. Động
một tí gì u cũng mắng. Nói một mình, mắng! Vấp ngã,
mắng! Đi chậm, mắng! Bữa ăn, không có thức ăn, ngả
ngốn không ăn được: mắng!... Như vậy kể cũng còn
đáng tội. Nhưng lại còn những cái không phải tội
Hồng: thí dụ như nhà bẩn, nhà lắm ruồi vào, con
chó bới vườn trầu, hay thằng Thiên ngã, thằng Thiên
khóc... đâu có phải tại Hồng. Hồng làm sao cho không
thế được? Ấy thế mà u cũng cứ Hồng mà mắng. Hồng
mếu mếu suốt ngày vì phải mắng. Nhưng Hồng không
dám khóc, Hồng chỉ cố tránh thầy u, lẩn lút ra vườn,
chơi một mình.
Chơi một mình, buồn lắm. Hồng ngơ ngẩn. Hồng tiếc
những ngày xưa cũ quá. Những ngày xưa cũ chỉ cách
đây hơn nửa tháng. Chị Thảo chưa về. Chị Thảo bế
em Thiên. Hồng lẽo đẽo theo sau. Chúng đi chơi khắp
xóm. Ngày ấy, Hồng có biết bao nhiêu là bạn! Thằng
Hỉ đỏ mũi, thằng Hân cởi truồng, thằng Tảo đầu trọc
như quả bưởi và mắt trố như hai con ốc nhồi, với
cái Như, cái Mùi, cái Vót... Chúng chơi với nhau
vui lắm, vui lắm! Bây giờ Hồng chỉ còn được chơi
với cây soan, cây chuối, cây cam. Hồng gọi chúng
là bác soan, bác chuối, bác cam. Hồng lấy bẹ mèo
chuối xúc cát làm gạo bán cho chúng nó. Hồng hỏi
rồi lại tự trả lời, cùng một lúc là mình và là tất
cả. Nhưng coi chừng đấy! Nếu u nghe thấy, u sẽ mắng:
Hồng điên! Bởi vì theo ý u, có điên mới lảm nhảm
nói một mình. Và nếu u biết Hồng nghịch cát thì
chết! Thế nào u cũng đánh. Nghịch cát, bẩn quần
áo, bẩn cả đầu tóc, mặt mũi chân tay. Ai rỗi mà
tắm giặt cho Hồng được? Mà tiền đâu mà mua xà phòng?
Xà phòng thì đắt như nhân sâm, vàng cốm... U sẽ
gào lên thế. U sẽ bảo: Hồng làm khổ u, Hồng tưởng
u còn sướng lắm nên phải làm tội, làm nợ cho bớt
đi một chút. U sẽ bắt Hồng ngồi ro ró ở trong nhà,
không được ra đến ngoài. Bước chân ra khỏi cửa là
chặt chân! Chặt chân! Hơi một tí là chặt chân!
Hồng cũng chẳng hiểu tại sao u bỗng nhiên sinh
khó tính như thế vậy. Chỉ biết: đã ít lâu nay, cả
thầy lẫn u đều có vẻ không vui. Thầy lúc nào cũng
cau có đăm chiêu, nhất là sau khi đọc nhật trình.
Có lần buông tờ báo xuống bàn, thầy lắc đầu một
cách chán nản bảo u:
- Tình hình nguy lắm rồi, mình ạ. Tôi sợ khó mà
được hết năm nay.
- Sao vậy?
- Giấy khan lắm! Việc in, việc xuất bản bị hạn
chế rất gắt gao.
- Với lại cái lúc khó khăn thế này, việc gì mà
chả khó.
Thầy thở dài. U thở dài. Trán thầy tối như trời
lúc sắp mưa.
U cười gượng, bảo:
- Nhưng thây kệ! Hơi đâu mà lo trước? Đến đâu hay
đến đấy. Thời buổi này, khổ đến đâu mà không phải
chịu? Vả lại nhà mình khổ mãi, quen đi rồi. Tìm
được no, ăn no; tìm được đói, ăn đói. Chẳng tội
gì mà lo mình ạ.
- Đã đành thế nhưng còn nợ?
- Thì ta ì ra đấy. Thịt người có ăn được đâu mà
sợ!
Thầy cười chua chát. U cũng cười. Một lúc sau,
u lại bảo:
- Nói đùa vậy, chứ nợ thì thế nào cũng phải trả.
Mình không phải là hạng người lì được. Bán gì thì
bán, cũng phải bán đi mà trả.
- Còn gì mà bán?
- Cái nhà! Mình công nợ cũng vì làm nhà. Nay không
còn làm gì trả nợ được, thì lại bán nhà đi mà trả,
có khó gì đâu?
- Đến nước ấy thì đẹp mặt!
- Ai cười thì cũng đành chịu vậy, chứ biết làm
sao bây giờ?
Thầy lại lầm lì không nói. Nhưng thỉnh thoảng,
mắt thầy lóe ra một tia dữ tợn. Trông mặt thầy sợ
lắm. U bấm Hồng, khẽ bảo: "Đi chơi đi!"
Rồi thì u cũng lảng ra. U dắt Hồng sang nhà hàng
xóm chơi, bởi sợ thầy gây sự...
Những mẩu chuyện na ná như trên, nhắc đi nhắc lại
nhiều lần lắm. Hồng chẳng hiểu gì. Nhưng Hồng cũng
lờ mờ thấy một sự sụp đổ gì sắp tới. Một nỗi lo
lắng lảng vảng trong nhà Hồng. Thầy làm việc nhiều
hơn. Tận lúc tối không còn trông thấy chữ, thầy
mới ở trong phòng làm việc đi ra. Thầy mải suy nghĩ
gì, quên cả việc gọi Hồng. Hồng quen lệ, đứng đợi
thầy ở sân, chạy lại bám lấy thầy. Nhưng thầy khẽ
gạt ra, và hơi cau mặt bảo:
- Đi chơi! Để cho thầy nghỉ! Thầy hơi nhức đầu.
Một hôm, thầy nhận được một bức thư. Không phải
thư của bác Hòa. Hồng biết vậy lúc đọc thầy không
mỉm cười. Thầy sầm mặt. Rồi mặt thầy hơi tái đi
một chút. U nhìn thầy, lo lắng hỏi:
- Thư của ai đấy, hở mình?
Thầy có vẻ không nghe thấy, bởi thầy không đáp
lại. U sợ thầy gắt, không hỏi nữa. Một lúc sau,
đột nhiên thầy bảo:
- Nay mai mình tính công cái Thảo, trả cho nó,
rồi cho nó về. Cái Hồng ngót năm tuổi rồi, chẳng
còn bé bỏng gì, trao cho nó giữ em. Ngày mai đi
chợ, nhớ mua một củ nâu. Bao nhiêu quần áo trắng
của tôi, của chúng nó nhuộm tất cả đi, cho bền và
đỡ tốn xà phòng. Còn ba chục thùng thóc, mình phải
liệu chia ra; làm thế nào cho đủ ăn từ nay đến tết.
Ăn ít chứ! Miễn không chết người thì thôi. Quà bánh
cho chúng nó thì bỏ đi.
Những huấn lệnh của thầy được đem ra thi hành đúng
từng chữ một. Chị Thảo về, Hồng phải giữ em và đánh
vật với nó suốt ngày vẫn không xong! Nó vẫn ngã,
vẫn khóc, vẫn đập phá, khiến Hồng phải mắng. Quần
áo của cả nhà đều nhuộm nâu. Những khi u đi chợ
về muộn, thầy làm bếp. Thầy u ăn mỗi ngày có một
bữa trưa. Mỗi trưa u cất đi một bát cơm, để dành
cho Hồng ăn bữa tối. Trừ hai bữa cơm. Hồng chẳng
còn được ăn quà bánh gì. Mà u luôn luôn sai làm
việc nọ, việc kia, mà hơi lóng ngóng là mắng ngay.
- Cái Hồng đi đâu rồi?
Hồng tái mét mặt, chạy về sân:
- Con đây ạ!
- Lại lẻn đi chơi đấy, phải không? Con này chơi
quen rồi! Về ngay đây, tao bảo!
Giọng u gắt gỏng. Hồng lóp ngóp trèo lên cái đầu
hè cao đến ngực, rồi lạch bạch chạy vào nhà. Nó
mở to đôi mắt trong trẻo nhìn u...
- Mày nhìn gì tao? Thử nhìn cái nhà xem! Bẩn thế
mà mày không quét... Hễ mẹ cất lấy em một cái là
chạy mất.
Hồng mải mốt chạy lại một xó nhà, lấy chổi. Cái
cuống chổi to quá, bàn tay nhỏ bé của Hồng cầm rất
khó. Nó lúng túng chuyển từ tay phải sang tay trái,
rồi lại từ tay trái sang tay phải. Tay nào cầm cũng
ngượng. Người mẹ quát:
- Mày luống cuống gì mãi thế? Cái tay trông đẹp
nhỉ? Lớn đầu bằng ấy mà không biết cầm cái chổi!
Chỉ ăn là nhẹn thôi!... Được rồi. Quét đi!
Hồng quét. Nhưng nó ấn cái chổi xuống thềm nhà
quá. Cái chổi không đưa đi được. Hồng cố đẩy. Cái
chổi bật lên và tuột khỏi tay Hồng. Người mẹ nghiến
chặt hai hàm răng lại, rít lên:
- Giời ơi là giời! Con với cái! Chơi quen rồi!
Hồng nghẹn cổ. Nó ngừng quét, ngước lên mẹ, đôi
mắt ầng ậc nước. Mồm nó mím lại, toan méo xệch.
Mẹ nó càng điên tiết. Thị vùng đứng dậy, chỉ vào
mặt nó:
- Mày đứng đấy à? Mày có quét ngay, không thì chết
với tao bây giờ. Quét đi!
Hồng sợ hãi, lại vội vàng vơ lấy chổi. Trong lúc
lính quýnh, cái chổi lại buột tay lần nữa. Người
mẹ giơ tay lên chực tát. Hồng đưa một tay đỡ, tay
kia hấp tấp nhặt cái chổi. Người mẹ ngăn kịp giận,
để rơi bàn tay xuống. Hồng nắm cái cuống chổi bằng
hai tay. Nó ì ạch vần cái chổi, như người ta vần
cái cối đá nhất. Trông thật là ngứa mắt! Người mẹ
cố nén giận, cầm lấy tay nó mà dắt, dạy quét như
mấy ông đồ dạy viết...
- Người ta phải đưa ngang cái chổi thế này, thế
này... Đó! Không cần ấn mạnh, nó chạy làm sao được?
Mà cứ dịch dần đi: Một nhát chỗ này, một nhát chỗ
này, rồi chỗ này, chỗ này... thế, thế!
Hồng bị mẹ kéo đi xềnh xệch. Những nhát chổi, tay
mẹ đưa rộng quá, tay con bị giật theo, cả người
đi. Con bé gần chúi đầu xuống đất. Nước mắt nó tuôn
ra mờ cả mắt. Nhưng nó vẫn mím chặt môi, không dám
khóc...
Người mẹ hăm hở làm một lúc, rồi buông tay ra,
đứng thẳng người lên, vừa thở vừa bảo con:
- Đấy! Cứ thế... Bây giờ mày quét đi, tao xem nào!
Hồng quét. Nhưng nó vẫn lờ rờ, lúng túng. Cái chổi
ngập ngừng trên mặt đất, không biết nên đi lối nào
cho phải. Người mẹ thấy khắp người ngứa ngáy. Thị
không còn nhịn được, nước mắt thị ứa ra một chút.
Thị tức tối đập vào mình đánh đét. Hồng giật mình,
đánh rơi cả chổi. Ấy thế là đét!... thêm tiếng nữa.
Lần này thì cái bàn tay dán vào một bên má cúp bê
của con bé từ trước đến nay chỉ nhận được những
cái tát yêu của bố. Nó chúi người đi một cái và
òa lên khóc. Người mẹ sửng sốt như chợt nhận ra
cái cử chỉ vô lý và tàn nhẫn quá. Thị đứng ngây
người ra một chút. Rồi thị vồ lấy cái chổi, quét
như điên, như dại. Mặt thị co rúm lại chực khóc.
Nước mắt, nước mũi chảy ròng ròng xuống đất. Thị
vừa quét vừa rên nho nhỏ.
- Giời ơi! Giời ơi!... Giời làm khổ tôi thế này!
Người bố chỉ lẳng lặng nhìn tất cả tấn bi kịch
đang diễn ra trước mắt. Y thấy lòng đau quằn quặn.
Có một lúc, đứa con gái ngước đôi mắt giàn giụa
nước mắt, nhìn bố, như cầu cứu. Y quay mặt đi, giả
tảng như không nhận thấy. Nhưng suốt buổi chiều
hôm ấy, y buồn bã. Y cũng vào phòng viết, ngồi như
thường lệ, nhưng y không viết được. Y nhìn qua cửa
sổ. Cái nhìn của y, len lét theo dõi trong một góc
vườn, đứa con gái thẩn thơ giữa những cây chuối,
cây xoan, cây bưởi... Nó có vẻ buồn bã thêm. Ba
bốn lượt, nước mắt y rỏ xuống...
*
Tối hôm ấy, sau khi đã uể oải ăn xong bữa cơm nguội
rắc vừng, Hồng uống nước rồi lẳng lặng vào giường
ngủ. Một lát sau, người bố vào, nằm bên con, quạt
cho con. Một bàn tay y vuốt ve những sợi tóc mềm
như tơ. Con bé nhắm nghiền đôi mắt, không dẫy dọn.
Nhưng nó chưa ngủ hẳn... Bỗng nó nghe thấy mẹ khẽ
bảo:
- Hôm nay, tôi tức quá, tát cái Hồng một cái, rồi
thương đứt ruột. Suốt hôm, nghĩ đến lúc nào, tôi
lại khóc. Không biết tôi điên hay sao ấy.
Thầy Hồng bảo:
- Đấy là mình lo lắng quá. Tôi cũng vậy: lắm lúc
tôi biết mình mắng nó bất công mà cứ mắng; tại ruột
mình lúc nào cũng nóng như lửa đốt; hơi một tí là
mình cáu.
- Ấy tôi cũng thế...
- Nhưng chúng mình phải coi chừng! Tôi thấy nó
ít lâu nay chậm chạp và ngơ ngẩn lắm, không được
nhanh nhẹn, ngộ nghĩnh như trước. Đừng mắng lắm,
nó mụ người đi đấy. Mà mình bắt nó làm vừa chứ!
Nó còn non tuổi lắm: Đến tháng chín này mới đầy
năm tuổi. Đã làm, làm sao được?
- Thì ai chả biết! Hồng nó thì làm gì được? Có
mà còn phải hầu nó chán.
- Thế sao mình cứ bắt làm? Mà nó làm không được
thì lại đánh?
- Thì đã bảo: điên mà lại! Con bé thật có nết.
Chỉ vì mình túng cho nên nó khổ... Mẹ nó! Ấy thế
mà ngủ ù ỉ như lợn rồi đấy!...
Thật ra thì Hồng có ngủ đâu. Nó nghe thấy tất.
Tự nhiên nó thấy nước mắt giàn giụa chảy ra đầy
má. Nó không dám chùi, sợ thầy nó biết. Nhưng bỗng
thầy nó quay vào, ôm lấy nó, áp môi vào má nó, ngạc
nhiên một thoáng rồi bùi ngùi bảo:
- Tội nghiệp con tôi! Đang khóc mê đây này...
Nam Cao
Tiểu Thuyết Thứ Bảy số 473 (7-8-1943)
|
.
