 VĂN
HỌC & NGHỆ THUẬT
Đoàn
Thị Điểm - Thân thế & Sự nghiệp
Chinh
Phụ Ngâm
Đặng
Trần Côn
Nữ
Trung Tùng Phận - Tác giả: Đoàn Thị Điểm
Đoàn
Thị Điểm
Nữ sĩ Đoàn Thị Điểm sinh năm 1705 tại làng Giai
Phạm, huyện Văn Giang, xứ Kinh Bắc (nay là tỉnh
Bắc Ninh) mất năm 1748 tại tỉnh Nghệ An. Bà có tài,
có sắc, thông minh từ nhỏ, học vấn uyên bác, viết
nhiều tác phẩm bằng chữ Hán và chữ Nôm. Tác phẩm
nổi tiếng nhất của bà là bản dịch Chinh phụ ngâm
(Khúc ngâm của người vợ có chồng đi chiến trận).
Khúc ngâm này nguyên tác bằng chữ Hán của nhà thơ
Đặng Trần Côn (1715-1750) quán làng Nhâm Mục (làng
Mọc) thuộc Kinh thành Thăng Long.
Đặng Trần Côn viết Chinh phụ ngâm để ghi nhận một
hiện thực lịch sử của đất nước. Trải bao thế kỷ,
dân tộc ta phải đương đầu chống giặc ngoại xâm,
trai tráng trong nước phải tòng quân giết giặc,
những người phụ nữ phải đảm nhiệm công việc gia
đình, đồng ruộng. Và kiên trì chờ đợi ngày về của
người lính chiến. Tình trạng ấy cũng diễn ra trong
đời sống của tác giả và dịch giả là thời Trịnh Nguyễn
phân tranh, nạn binh hỏa liên miên không dứt.
Dịch Chinh phụ ngâm từ thơ chữ Hán sang thơ tiếng
Việt, Đoàn Thị Điểm không làm công việc chuyển dịch
bình thường. Bà đã tạo nên một công trình văn học
dịch có giá trị cao, không những sát với nguyên
tác mà có phần còn vượt nguyên tác. Tâm tư và cảnh
ngộ của bà giống hệt tâm tư cảnh ngộ của người vợ
trong khúc ngâm. Vì vậy, tuy là dịch thơ mà bà đã
"dịch" chính đời mình ra thơ:
Khách má hồng nhiều nỗi truân chuyên
Đời bà vất vả thế. Ba mươi tám tuổi lấy chồng (ông
tiến sĩ Nguyễn Kiều). Lấy chồng được một tháng,
chồng đi sứ ba năm. Cảnh tiễn biệt:
Cùng trông lại mà cùng chẳng thấy
Thấy xanh xanh những mấy ngàn dâu
Ngàn dâu xanh ngắt một màu
Lòng chàng ý thiếp, ai rầu hơn ai?
Chồng đi vắng, vợ ở nhà vừa làm nhiệm vụ con trai
nuôi mẹ vừa làm nhiệm vụ người cha dạy con:
Ngọt bùi thiếp đã hiếu nam
Dạy con đèn sách, thiếp làm phụ thân
Nay một thân nuôi già dạy trẻ
Nỗi quan hoài mang mẻ xiết bao
Sau thời gian đi sứ, ông Nguyễn Kiều về. Sum họp
chẳng được bao lâu, ông được lệnh vào trị nhậm ở
Nghệ An. Bà đi cùng với ông. Mới vào đến Nghệ An,
chẳng may bà bị bệnh, mất đột ngột, không thực hiện
được câu thơ:
Liên ngâm, đối ẩm đòi phen
Cùng chàng lại kết mối duyên đến già
Cho bõ lúc sầu xa cách nhớ
Giữ gìn nhau vui thuở thanh bình
Đoàn Thị Điểm cùng với Bà Huyện Thanh Quan và Hồ
Xuân Hương là ba nhà thơ nữ kiệt xuất trong văn
học Việt Nam xưa, góp phần làm vẻ vang cho văn học
Việt Nam nói chung và văn học nữ giới Việt Nam nói
riêng. Bản dịch Chinh phụ ngâm của Đoàn Thị Điểm
đã phổ biến sâu rộng, được rất nhiều người yêu thích
và ngâm nga truyền miệng như văn học dân gian.
TRẦN LÊ VĂN
|
.
