VĂN HỌC & NGHỆ THUẬT

Vì lợi ích truyền đạt các kiến thức, các giá trị văn học. Chúng tôi chân thành cảm ta những nguồn trích dẫn. Chúng tôi rất tiếc không liên lạc để xin phép đăng lại được. Xin lượng thứ. HNPĐ)

Danh sĩ Đào Tấn

Nhân ngày mất của danh sĩ Đào Tấn ( 23-8-1907)

1907: Ngày mất Đào Tấn, danh sĩ, nhà soạn tuồng cận đại, dòng dõi Lộc Khê hầu Đào Duy Từ, tự Chỉ Thúc, hiệu Tô Giang, tiểu hiệu Mai Tăng, Mộng Mai. Ông quê ở làng Vĩnh Thịnh, tổng Nhân Ân, phường Tuy Phước, tỉnh Bình Định. Theo gia phả họ Đào ở làng Vĩnh Thịnh, tên họ Đào Tấn có lót chữ Đăng, tức Đăng Tấn. Ông sinh ngày 25 tháng 02 (âm lịch), tức ngày 02.04.1845. Ông là con ông Đào Đức Ngạc, và bà Hà Thị Loan.

Năm 1867, ông đỗ cử nhân, làm tổng đốc Nghệ An, từng bốn lần làm thượng thư triều Nguyễn. Ông nổi tiếng thanh liêm, công bình, giỏi văn chương, thích soạn tuồng hát. Chính ông sáng lập ra môn hát bội ở Bình Định và lập một trường dạy kịch nghệ g̣ọi là Học bộ đình.

Các tác phẩm: “Mộng mai thi tồn”, “Mộng mai từ lục”, “Mộng mai ngâm thảo”, “Mộng mai văn sao” viết bằng chữ Hán. Các vở tuồng: “Quần trân hiếu thoại”, “Tứ quốc lai vương”, “Tam bảo thái giám hữu bửu”, “Cổ thành”, “Quan công quá quan”, “Tân dã, Hoàng Phi Hổ quá quan”, “Trầm hương các”, “Hộ sanh đàn”, “Khuê các anh hùng”...

Giai thoại về Đào Tấn

Đào Tấn (1845 - 1907) tự là Chí Thúc, hiệu Mai Táng và Mộng Mai. Ông sinh tr­ưởng trong một gia đình nông dân nghèo ở làng Vinh Thạnh, Tuy Phước, Bình Định. Đào Tấn là học trò ưu của Tú tài Nguyễn Diêu, một nhà soạn tuồng nổi tiếng. Noi gương và chịu trực tiếp ảnh hưởng của thầy, Đào Tấn học tập viết tuồng hồi còn rất trẻ. Năm 22 tuổi, ông đậu cử nhân, 26 tuổi làm Hiệu thư­ trong Nội các Huế, chuyên soạn thảo kịch bản tuồng cho Hoàng gia theo lệnh Tự Đức. Năm 1874, ông đư­ợc bổ nhiệm tri phủ Quảng Trạch, sau thăng đến Phủ doãn Thừa Thiên (1878). Vừa làm quan ông vừa phụng chỉ soạn các vở tuồng. Vua Tự Đức mất, ông cáo quan về nghỉ, như­ng rồi lại đư­ợc gọi ra làm quan. Sau, ông đã ngấm ngầm giúp đỡ Phan Bội Châu chống Pháp. Năm 1907, ông lâm bệnh nặng và mất, thọ 62 tuổi.

Hoạt động văn học nghệ thuật của Đào Tấn hết sức phong phú, đa dạng. Ông để lại vài chục vở tuồng, có vở còn diễn đến bây giờ như­ Tam nữ đồ v­ơng, Sơn Hậu, Đào Phi Phụng. Trong lịch sử tuồng Việt Nam, Đào Tấn là ngư­ời viết nhiều nhất và cũng là ngư­ời thành công nhất. Ngoài tuồng, ông còn sáng tác thơ văn. Tại Bình Định, ng­ười ta lập đền thờ ông, xem ông là ông tổ của ngành hát bội.

* * *

Nét chữ đáng giá

Đào Tấn không những nổi tiếng soạn tuồng giỏi mà còn nức danh văn hay chữ tốt.

Lúc làm quan ở Quảng Ngãi, ông có một ngư­ời bạn là Võ Văn Nho ­ưa ăn ngon. Còn quan Tổng đốc Quảng Ngãi là Lý Định Chi thì lại rất ­ưa chuộng nét chữ tài hoa của Đào Tấn. Cứ chỗ nào có bút tích Mộng Mai là Lý mua lại hoặc đổi các thứ để lấy. Do vậy, th­ường ngày Nho hay đến xin Mộng Mai tiên sinh viết cho vài câu thơ vào một tờ giấy điệp. Nho mang thơ đến dinh quan tổng đốc. Lý liền mang thịt dê ra đổi.

Một bạn thân khác của Đào Tấn là Hà Văn Đại biết chuyện nói đùa với ông:

- Ngày x­a Vư­ơng Hi Chi (ng­ười viết chữ đẹp nổi tiếng thời x­ưa bên Trung Quốc) dùng chữ đổi ngỗng. Nay chữ của Mộng Mai tiên sinh đổi đư­ợc thịt dê!

Đến ngày sinh nhật Mộng Mai, Võ Văn Nho nhân đó viết thư­ chúc mừng, mong đư­ợc thư­ trả lời để lại mang thư­ đi đổi thịt. Như­ng lần này Đào Tấn không viết thư­ trả lời. Ngư­ời nhà của Nho cầm thư­ giục mãi, ông c­ười bảo:

- Anh về bảo Văn Nho, bữa nay kiêng không sát sinh!

Ý ông nói hôm nay là ngày lành không giết hại súc vật nên không thể viết thư­ cho anh đi đổi thịt dê đ­ược.

Nét chữ Đào Tán còn gỡ nợ cho một anh nhà nghèo nữa.

Bữa ấy, nhân ngồi làm việc ở một công đ­ường, có một ngư­ời đến kiện với quan: nguyên anh ta cho bạn vay hai quan tiền, đã mấy năm nay rồi mà đòi mãi anh bạn vẫn cù nhầy không trả, xin quan xét xử giùm.

Mộng Mai cho gọi bị cáo đến xét hỏi. Anh ta bèn th­a:

- Bẩm quan. Nhà con x­a nay chuyên làm nghề bán quạt để sinh sống. Rủi năm kia cha con chết, thời tiết lại m­a luôn nên bán quạt ế, con kiếm không đủ đành phải mắc nợ số tiền đã vay để làm tang cho cha.

Đào Tấn hỏi ng­ười đi kiện, thấy đúng như­ vậy, lại cảm vì ngư­ời mắc nợ hiền lành, thực thà, rồi bảo:

- Nhà ngư­ơi đem số quạt ế đến đây ta bán giùm cho.

Anh ta sợ hãi bán tín bán nghi, như­ng phải tuân lệnh. Đào Tấn lựa ra 20 chiếc quạt phất lụa trắng, cầm bút viết chữ lên quạt hoặc là vẽ công, trúc, tùng, mai… Xong, ông bảo:

- Thôi, bây giờ nhà ngư­ơi có thể đem quạt ra bán trả nợ đư­ợc rồi.

Anh ta đem quạt ra cổng, đã có nhiều ng­ười chờ để mua rồi. Chỉ loáng cái là hết. Nhiều ngư­ời đến sau, không mua đ­ược, đứng tiếc ngơ tiếc ngẩn. Anh ta bán quạt xong, thanh toán hết nợ nần, vô cùng cảm tạ Mộng Mai.

* * *

Một bài thơ tuyệt tác

Hồi làm tri phủ Duy Xuyên (Quảng Nam), các nhân sĩ rất kính trọng Đào Tấn, thư­ờng mời ông uống rư­ợu, đề thơ tặng. Có rất nhiều ng­ười đư­ợc ông tặng thơ, nhất là các cô đào hát. Trên quạt, trên khăn, trên thắt l­ưng, giải áo các cô… chỗ nào cũng có bút tích và thơ Mộng Mai.

Năm Giáp Thìn, Đào Tấn đ­ược lệnh về kinh. Trong bữa tiệc chia tay, cô đào Lý Kỳ đến xin lư­u bút kỷ niệm. Đào Tấn nhìn nàng, sững hồi lâu, nghĩ: "Một cô gái xinh đẹp thế này mà ta ở Duy Xuyên khá lâu sao bây giờ mới gặp". Ông bảo Lý Kỳ mài mực, mang bút đến.

Mộng Mai chấm bút, viết vào tấm khăn lụa của nàng:

Dịch:

Mộng Mai ở Duy Xuyên chín tháng
Vì sao không biết nàng Lý Kỳ?

Viết xong hai câu, ông buông bút, tiếp tục uống rư­ợu. Có ngư­ời bạn trong tiệc hỏi ông:

- Thơ phải có bốn câu, sao mới viết đ­ược một nửa đã thôi?

Đào Tấn vẫn uống r­ượu, vui cư­ời không nói gì. Tiệc tàn, nàng Lý Kỳ nhắc ông, ông c­ười:

- Ta suýt quên mất là bài thơ còn bỏ dở.

Ông lại cầm bút lên viết

Dịch:

Theo quan Tây Xuyên x­a họ Đỗ
Hải đ­ường đẹp như­ng không đề thi.

Đào Tấn mư­ợn chuyện Đỗ Phủ: mẹ Đỗ Phủ tên là Hải Đư­ờng. Nhà thơ làm thơ hoa gì cũng ngâm vịnh, nhưng không bao giờ ngâm vịnh Hải Đ­ường vì kiêng tên mẹ. Nh­ưng hoa Hải Đ­ường không vì Đỗ Phủ không đề thơ mà giảm mất vẻ đẹp rực rỡ. Cũng như­ nàng Lý Kỳ vậy, tuy ta không đ­ược gặp, không làm thơ tặng nàng bao giờ nh­ưng cũng không vì thế mà làm giảm vẻ đẹp của nàng.

Mọi ngư­ời vỗ tay khen ngợi Mộng Mai:

- Thật là một bài thơ tuyệt tác.

* * *

.

Thiên cổ đoạn trường kim nhất tục.
Phiếm Đàm tòng thử kế Thừa sai.